नेपालमा बाघ संरक्षण: खोरमा पालनपोषणमा लाखौँ रुपैयाँ खर्च, स्रोत व्यवस्थापनमा चुनौती

सूचनाविश्वकै दुर्लभ मानिने पाटेबाघ संरक्षणमा नेपालले ‘उल्लेखनीय’ सफलता हासिल गरेको भए पनि, ‘समस्याग्रस्त’ भनिएका बाघहरूको संरक्षणमा चुनौतीहरू देखिएका छन्। मुख्य रूपमा मानिसमाथि आक्रमण गर्ने बाघहरूलाई ‘समस्याग्रस्त बाघ’ नामले चिनिन्छ। विभिन्न राष्ट्रिय निकुञ्ज र वरिपरि रहेका जंगलहरूमा गत भर्खरै गरिएको गणनामा नेपालमा पाटेबाघको संख्या वृद्धि भएको छ, जसले मानव र वन्यजन्तुबीच द्वन्द्व बढ्ने चिन्ता पनि बढाएको छ। नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा राखिएका समस्याग्रस्त बाघहरूलाई संरक्षण र पालनपोषण गर्न समस्या भइरहेको अधिकारीहरूले बताएका छन्।

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु विभागका अनुसार मानव बस्तीमा प्रवेश गर्ने, मानिस वा गाईचौपायामाथि आक्रमण गर्ने, घाइते र अशक्त भएका बाघलाई जंगलमा पुनः छाड्न नसकिने कारणले ती बाघहरूलाई नियन्त्रणमा राखेर होल्डिङ सेन्टर वा उद्धार केन्द्रमा थन्काइन्छ। अहिले देशभर १६ वटा समस्याग्रस्त बाघ विभिन्न होल्डिङ सेन्टर र उद्धार केन्द्रमा राखिएका छन्।

कहाँ कति छ: चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा सात, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा पाँच, जावलाखेल सदर चिडियाखाना तीन र बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा एउटा गरी कुल १६ समस्याग्रस्त बाघ छन्। तीमध्ये आठ भालो र सात पोथी रहेको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु विभागका वरिष्ठ अनुसन्धान अधिकृत डा. गणेश पन्तले जानकारी दिए। उनले ती बाघहरूलाई होल्डिङ सेन्टर र उपचार केन्द्रहरूमा राखेर संरक्षण गरिएको बताए।

बजेटको अभाव: होल्डिङ सेन्टर र उपचार केन्द्रमा रहेका बाघलाई मासु खुवाउने तथा उपचार गर्ने खर्च अभाव हुनसक्ने तथ्य अधिकारीहरूले बताएका छन्। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी अविनाश थापाका अनुसार एउटा बाघलाई दैनिक लगभग छ किलो मासु आवश्यक पर्छ। ती निकुञ्जमा रहेका छ वटा बाघलाई मात्रै मासु खुवाउन मासिक १ लाख रुपैयाँभन्दा बढी खर्च हुन्छ। उनले भने, “बाघहरूको हेरचाह गर्ने कर्मचारी, प्राविधिक र उपचारका लागि धेरै खर्च हुन्छ, तर सरकारले वार्षिक ४ देखि ५ लाख रुपैयाँ मात्र उपलब्ध गराएको छ।” वन्यजन्तु उद्धार तथा उपचारका लागि मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समिति, उपभोक्ता समिति, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको आन्तरिक कोषबाट खर्च भइरहेको छ।

होल्डिङ सेन्टरको अभाव: बजेट अभावका कारण समस्याग्रस्त बाघ राख्न उपयुक्त होल्डिङ सेन्टरहरूको संख्या कम रहेको छ। पर्याप्त होल्डिङ सेन्टर नभएकाले समस्याग्रस्त बाघहरू राख्न कठिनाइहरू हुने गरेको छ। नेपालमा बाघ राख्न सक्षम होल्डिङ सेन्टर १७ मात्रै रहेको डा. गणेश पन्तले बताए। चितवनमा सात, बर्दियामा पाँच, बाँकेमा एउटा, शुक्लाफाँटामा दुई र पर्सामा दुई वटा होल्डिङ सेन्टर छन्। चितवनको एउटै होल्डिङ सेन्टर बिग्रिएर अव्यवहार्य बनेको छ। समस्याग्रस्त बाघको संख्या बढ्दै गएको अवस्थामा होल्डिङ सेन्टरको अभावले थप चुनौती सिर्जना गर्ने देखिएको छ, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी अविनाश थापाले बताए।

उद्धार गत: विगत पाँच वर्षमा बर्दिया र बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जले २५ वटा बाघ उद्धार गरेका छन् भने चितवन र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जले छ वर्षमा ३१ वटा समस्याग्रस्त बाघ उद्धार गरेका छन्। उद्धार गरिएका बाघहरूले कसैलाई पनि कुनै क्षति नपु¥याएको बताइएको छ। बस्तीमा भेटिएका बाघहरूलाई ‘रेडियो कॉलर’ लगाएर निकुञ्जको मुख्य क्षेत्रमा पुर्याएर छाडिन्छ र धेरै आराममान, अशक्त तथा सिकार गर्न नसकिने बाघहरूलाई होल्डिङ सेन्टरमा राखिन्छ, बाघ विज्ञ बाबुराम लामिछानेले जानकारी दिए। सन् २०१० देखि २०२४ सम्मको अध्ययन अनुसार २४५ जनालाई बाघले आक्रमण गर्दा १४१ जनाको मृत्यु भएको तथ्य पनि सार्वजनिक छ।

‘टाइगर स्याङ्क्चुअरी’ निर्माण योजना: समस्याग्रस्त बाघहरूको संख्या बृद्धि भएपछि सरकारले बाघ व्यवस्थापनका लागि ‘टाइगर स्याङ्क्चुअरी’ निर्माण गर्न ५ करोड रुपैयाँ बजेट छुट्याएको छ। चितवनको देवनगर वन क्षेत्रमा यसरी आश्रयस्थल निर्माण गरिने राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु विभागका पारिस्थितिकी विज्ञ हरिभद्र आचार्यले जानकारी दिए। देवनगरको जंगलमा ५० देखि ५२ हेक्टर क्षेत्रमा बाघलाई खुला रूपमा विचरण गर्न सक्ने ‘इन्क्लोजर’ निर्माण गरिनेछ। यस स्याङ्क्चुअरीमा समस्याग्रस्त बाघहरू राखिनेछन् र घाइते तथा अशक्त बाघहरूको उपचारका लागि पनि केन्द्र स्थापना गरिने छ। नेपालमा हालै गरिएको बाघ गणना तथा अनुगमनले बाघ संख्या ४२९ रहेको तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेको छ।