रसुवाको ल्हेन्दे खोलामा गएको बुधबार आएको विनाशकारी बाढी पाँच हजार मिटरभन्दा माथिको उचाइबाट खसेको हिमपहिरोका कारण भएको विज्ञहरूको विश्लेषण छ। डा. सुदीप ठकुरीका अनुसार तीव्र गतिमा ठूलो हिमचट्टान खस्दा उत्पन्न ऊर्जा र तापक्रमले बग्ने पानीलाई लेदोयुक्त बाढीमा परिणत गरेको हो। उनले भने कि रसुवागढी र चमोलीको बाढीको प्रकृति समान छ र हिमतालसँगै हिमपहिरो पनि उच्च जोखिमको विषय हो। ठकुरीले जोखिमयुक्त क्षेत्रको नक्शांकन, पूर्वसूचना प्रणाली र भू-उपयोग नीति कार्यान्वयन गरी क्षतिलाई न्यून गर्न सुझाव दिएका छन्।
गत बुधबार आएको बाढीलाई लिएर विज्ञहरूले विभिन्न तथ्यांक र डाटा प्रयोग गरी घटनाको विष्लेषण गर्दैछन्। लाङटाङको उत्तरी भागमा ठूलो हिमढिस्को खस्नु नै विनाशकारी बाढीको मुख्य कारण रहेको उनीहरू बताउँछन्। यद्यपि ’हिमाली सुनामी’ भनिएको बाढीको कारणबारे विज्ञहरू अलमलमा छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयका सह-प्राध्यापक डा. सुदीप ठकुरीले नेपालको उच्च भेगबाट ठूलो मात्रा हिउँ खस्दा विनाशकारी बाढी आएको बताए।
रसुवा बाढीका कारणबारे उनले अनलाइनखबरका कृष्ण ज्ञवालीसँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश यस्तो छ। रसुवाको ल्हेन्दे खोलामा तीव्र र ठूलो बाढी आउनुको कारण के हुनसक्छ? बाढी कहाँबाट सुरु भयो भन्ने कुरा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। उपलब्ध तथ्यांकका आधारमा पाँच हजार मिटरभन्दा माथिको क्षेत्रबाट घटना सुरु भएको देखिन्छ। लाङटाङको उत्तरी लेरुङमा भएको हिमनदी करिब पाँच हजार मिटरभन्दा माथि थियो। त्यसको तल तीन हजार मिटर उचाइमा नदी भ्याली रहेको छ।
त्यसैले करिब दुई हजार मिटर तल ठूलो हिमचट्टान खसेको हुनसक्छ। गुरुत्वाकर्षण प्रभाव र हिमचट्टानको ठूलो आकारका कारण तीव्र गति प्राप्त भएको हुनुपर्छ। त्यहाँको भिरालोपनले पनि बग्ने गतिमा सहयोग पु¥याएको छ। रसुवागढीको नाकातर्फ बाढी तीव्र गतिमा आएको देखिन्छ। सुरुमा करिब १२० किलोमिटर प्रति घण्टाभन्दा बढी गतिमा आएको थियो र त्यसपछि पनि तल्लो क्षेत्रहरूले सोही गति कायम राखेको देखिन्छ। चितवन पुगेपछि मात्र बाढीको गति केही कम भएको अनुमान छ।
करिब पाँच हजार मिटर उचाइबाट तल खसेपछि सुरु भएको हिमचट्टानसहितको बाढीले किन यति अस्वाभाविक तीव्रता लियो? विज्ञहरूले स्पष्ट धारणा बनाउन नसकेको कारण के हो? सूचना अनुसार माथिबाट ठूलो बरफको ठूलो ठिक्का तल खसेको छ र यस प्रकरणमा ठूलो ऊर्जा उत्पन्न भएको छ। त्यहाँ तापक्रम पनि उच्च हुँदा तीव्र गतिले स–साना बरफका टुक्रा मिलेर जमेको हिउँ तुरुन्तै पग्लिएको छ।
अहिलेको अनुमानअनुसार पहिरो खसेको ठाउँमा हिउँ वा पानी भड्किने ठाउँ हुनसक्छ, किनकि हिमनदीले पहिले नै त्यही बाटो छाडेको पनि हुनसक्छ। ढुंगा र गेगरहरूले छोपिएको तर भित्री भाग पग्लिरहेको भिजेको भाग पहिरोसँग ठोक्किएको हुन सक्ने सम्भावना छ। यसले हिमढिस्को तल सराउन लुब्रिकेन्टको भूमिका खेलेको हुनसक्छ। यी सबै कारकहरूले मिलेर ठूलो बहावलाई जन्म दिएकै हुनसक्छ।
त्यो बाढीमा पानी मात्र होइन, ढुंगा, माटो, गेगर र रूखहरू पनि मिसिएका छन्। तीव्र गतिमा आएको लेदोयुक्त बाढीले तलका क्षेत्रमा व्यापक विनाश गरेको देखिन्छ। यस्तो ठूलो र प्रलयकारी हिमाली विपत्तिका केही उदाहरण के कस्ता छन्? नेपालमा जनधन र भौतिक संरचनामा यति ठूलो क्षतिको उदाहरण धेरै कम पाइन्छ। विगत २०० वर्षको इतिहासमा पनि यस्ता ठूला विपत्तिका उदाहरण निकै कमी रहेका छन्। तर सिक्किम (भारत) मा केही वर्षअघि आएको बाढी, नन्दादेवी पहिरोका कारण चमोलीमा आएको बाढी, गत वर्ष रसुवागढीमा आएको बाढी, थामे र सेतीबाढी जस्ता घटनाहरू रहेका छन्।
यी सबै घटनासँग तुलना गर्दा रसुवागढीको बाढी सबैभन्दा ठूलो र विनाशकारी देखिन्छ। विगतका कुन घटनाले रसुवागढी बाढीसँग मिल्दोजुल्दो स्थिति देखाउँछ? रसुवागढीको बाढी हिमपहिरोका कारण भएको थियो र यसको प्रकृति भारतको चमोलीको बाढीसँग धेरै समान छ। त्यस स्थानको नोक्सान नेपालभन्दा कम देखिन्छ। अरू घटनाहरू भिन्न प्रकृतिका छन्, जस्तै केदारनाथको घटना ‘क्लाउड बर्स्ट’ (घना वर्षा) बाट आएको थियो भने सिक्किम नागरिकतालबाट बाढी आयो।
बाढीको कारण छुट्टाउन आवश्यक छ र रसुवागढी र चमोली बाढीको प्रकृति निकै समान छ। अहिले हिमताल विस्फोटको खतरा छ भने हिमपहिरोको जोखिम पनि बढेको छ, होइन र? हो, केही वर्षअघि मैले अध्ययन गरेको थिएँ। हिमपहिरो नयाँ विषय होइन। सन् १९२० देखि अहिले सम्म करिब चार सय मानिस हिमपहिरोमा परेर ज्यान गुमाइसकेका छन्। तर अहिलेको जस्तो ठूलो घटना प्रथम पटक हो। नेपालमा करिब १५ सयभन्दा बढी हिमताल छन् र थप साना हिमताल बनेको हुँदैछ। तिब्बतमा रहेका हिमतालहरूले पनि नेपालमा प्रभाव पार्छन्। करिब दुई सय हिमताल जोखिममा छन्।
पहिले हामीले ठूलो हिमतालहरूलाई मात्रै जोखिमपूर्ण मान्थ्यौं, अहिले साना हिमतालहरू पनि खतराबाट मुक्त छैनन्। ठूलो हिमचट्टान तल खस्नुको कारण के हुनसक्छ? भू-गर्भिय प्रभाव, तापक्रम वृद्धि वा अन्य कारण? हिमाली क्षेत्रका हिमनदीहरूबाट हिउँ र बरफ खस्नु सामान्य प्रक्रिया हो। तापक्रम वृद्धिका कारण जमिन र बरफको बीचको सम्बन्ध टुटेको हुनसक्छ। क्रिभासेस (दराज) र भित्र पस्ने पानीले चट्टानलाई कमजोर पार्न सक्छ। अहिले हिमाली क्षेत्रमा पानी पर्ने मात्रा बढेको छ जसले छिद्रमा पसेर बरफको थुप्रो सर्न मद्दत गर्छ। तापक्रम बढ्दा जमिनको सतहमा रहेको हिउँ पग्लन्छ र जसले हिमनदीलाई कमजोर बनाउँछ।
तीव्र गतिमा खसेको हिमचट्टानले धेरै ऊर्जा र गर्मी उत्पादन गर्यो जसले लेदोयुक्त बाढी बनाउन सहयोग गर्यो। प्रमा फ्रस्ट (स्थायी जमेको जमिन) हिमाली क्षेत्रको विशेषता हो। तापक्रम बढ्दा यसले भू–पगाल्न थाल्छ र हिमपहिरोको खतरा ल्याउँछ। हिमपहिरो सामान्य घटना हुन्, तर यस्ता ठूला घटनाहरूको कारण बुझ्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ। जोखिमपूर्ण हिमतालहरू पहिचान गर्न सजिलो थियो, तर यी अप्रत्याशित हिमपहिरोहरूले भविष्यमा खतरा बढायो।
हिमनदी र हिमपहिरोले जलाधार क्षेत्रमा उच्च जोखिम सिर्जना गरिरहेको छ। यस्ता हिमनदी र हिमतालबाट धेरै नदी नाला सुरु भएका छन्। नयाँ घटनाहरू अनुमानभन्दा टाढा हुन सक्छन्। खुम्बु क्षेत्रका माथिल्लो भागमा यस्ता हिमनदी छन् र ती कुनै पनि बेला तलका क्षेत्रमा असर पुर्याउन सक्छन्। पूर्वदेखि पश्चिमसम्म नेपालका धेरै ठाउँ जोखिमयुक्त छन्। यी क्षेत्रहरू खोजी, नक्शांकन गरेर जोखिम क्षेत्र चिन्हित गरी त्यहाँका बस्तीलाई सुरक्षित बनाउनु आवश्यक छ। चमोली र रसुवागढी बाढीमा हिमताल विस्फोटको सम्भावना पनि थियो, तर पछि हिमनदी खसेको पुष्टि भएको छ।
अब अनुसन्धानको प्राथमिकतामा हिमपहिरोलाई पनि राख्नुपर्छ? हो, अहिले हिमपहिरो र चट्टान झर्ने घटनालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। उच्च हिमाली क्षेत्रबाट खसेका सबै पदार्थलाई हिमपहिरो मानिन्छ। यी सबै जोखिमहरू जबर्जस्त रूपमा रहन्छन्। हिमाली क्षेत्रमा हिउँ परेर जम्मा हुन्छ र हिमनदी बनेर तल बग्छ। यदि हिमनदी नियन्त्रणमा नछ भने थुप्रिएको हिउँ पछि हिमपहिरो बन्न सक्छ। धेरै वर्षसम्म पानी र हिउँ जमिरहन्छन्। समयक्रममा जमेको हिउँ बरफमा परिणत हुन्छ र विस्तारै भिरालो बाटो हुँदै तल झर्छ। यसलाई हिमनदी भनिन्छ। तापक्रम बृद्धिले पग्लन प्रक्रिया तीव्र बनाउँछ।
कुनै हिमनदी चलिरहेछ कि छैन भन्ने कुरामा धेरै ध्यान दिनुपर्छ। हिमपहिरो भनेको सामान्य अवस्थामा होइन अचानक ठूलो बरफ वा चट्टान खस्नु हो जुन हिमनदीसँग पृथक हुन्छ। वैज्ञानिकहरू बढ्दो तापक्रमलाई हिमाली क्षेत्रका प्रकोपको मुख्य कारण मान्छन्। नेपालको हरितगृह ग्यास उत्सर्जन (०.५%) विश्वमै नगण्य छ। तापक्रम वृद्धिमा बाह्य कारणको भूमिका बढी छ। विकासशील र विकसित देशहरू तापक्रम वृद्धिमा जिम्मेवार छन्। तर उच्च हिमाली क्षेत्रको तापक्रम वृद्धिदर विश्वको औसतभन्दा बढी छ। यसको भूमिका कति कति छ भन्ने विवाद जारी छ।
रसुवागढीदेखि मलेखुसम्म यस्ता घटनाले जोखिम र क्षति ल्याउँछन्। हामीले समुदायलाई कसरी जोगाउने? तयार र पूर्वसूचना प्रणालीमा जोड दिनुपर्छ। बस्ती र संरचनालाई जोखिम क्षेत्रबाट टाढा राख्ने नीति बनाई कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। पूर्ण रूपमा बस्ती हटाउन नसकिने अवस्थामा पूर्वसूचना र नक्शांकन धेरै आवश्यक छ। पीडित क्षेत्रका बासिन्दाहरूले विगतदेखि यहाँ बसेको बताएका छन् तर यस्ता हिसक क्षति सधैं थिएन भन्ने चिन्ता पनि व्यक्त गरेका छन्।
यस किसिमको क्षतिको कल्पना कसरी गर्न सकिन्छ? पृथ्वीको दीर्घकालीन इतिहाससँग तुलना गर्दा मानिसको आयुष्को अवधि छोटो छ। केही दशक वा पुस्तामा अरू विपत्तिहरू नभएको भनी सुरक्षित भन्न सकिँदैन। सोलुखुम्बुको थामेमा खोला बगेको छेउछाउमा घरहरू थिए जसले त्यो ठाउँ पूर्ण खतरामुक्त थिएन भन्ने देखाउँछ। पुर्खाहरूको नियमानुसार काम भए पनि मानव क्रियाकलापले जोखिम बढाएको देखिन्छ।
पूर्वसूचना प्रणालीसंगै ’अर्ली वार्निङ सिस्टम’ भए क्षति कम हुने थियो भन्ने तपाईंको भनाइ छ। यस्तो प्रणाली कस्तो हुनुपर्छ? हाल केही नदीहरूमा पानीको सतह मापन गर्न सेन्सर राखिएको छ। केही हिमतालहरूमा सेन्सर र साइरन राखेर काम भैरहेको छ। तर यी प्रयासहरू पर्याप्त छैनन्। हामी अहिले धेरै जोखिमयुक्त क्षेत्रमा छौं। साना ठाउँमा समेत संयोजित पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक छ। ठूलो प्रकोपमा पूर्वसूचना सबैलाई थाहा नपाउन सक्यो भने केही मिनेटको सूचना पनि जीवन बचाउन महत्वपूर्ण हुन्छ। रसुवागढी क्षेत्रमा उपयुक्त सेन्सर र सूचना प्रणाली भए धेरै ज्यान जोगिन सक्थ्यो।
यस प्रकारको घटना पछि हामी अझ बढी सतर्क हुनुपर्छ। जलवायु न्यायको सन्दर्भमा नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग कस्तो कार्रवाई गर्नुपर्छ? प्रविधि र ज्ञान साझेदारीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग अनिवार्य छ। तथ्यांक र डाटा मागेर पूर्वतयारी सम्भव छ। नेपालले आर्थिक रूपमा क्षतिपूर्तिको माग गर्न सक्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघमा विकासशील देशहरूको प्रतिनिधित्वमार्फत स्रोत जुटाउन प्रयास गर्नुपर्छ। क्षतिपूर्तिको माग आउँदा राष्ट्रसंघको मञ्चमा प्रभावकारी वकालत र पहुँच निर्माण गर्नुपर्छ।
