३ चैत, काठमाडौं। पछिल्लो निर्वाचनमा पराजय व्यहोरेको नेकपा एमालेले प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको समीक्षा तल्लो तहका कमिटीहरूले सुरु गरेको छ। केही कमिटीहरूले आफैं समीक्षा सुरु गरिसकेका छन् भने अन्य कमिटीहरूमा पार्टी केन्द्रीय निर्देशनअनुसार छलफल थालिएको छ।
एमाले काठमाडौंमा महासचिव शंकर पोखरेलको निर्देशनमा यस्ता भर्चुअल बैठकहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। ‘सबैजसो कमिटीहरूमा निर्वाचन समीक्षा भइरहेको छ,’ एमाले काठमाडौं जिल्ला अध्यक्ष दीपक निरौलाले भने, ‘किन हाम्रो पार्टीले पराजय व्यहोर्नुपर्यो भन्ने विषयमा विश्लेषण गरिरहेको छ।’
लामो समयसम्म एमालेको बलियो क्षेत्र मानिएको राजधानी काठमाडौं र बागमती प्रदेशमा यसपटक एमालेले क्लिन स्वीप भोगेको छ। २०१५ सालको पहिलो निर्वाचनमा कम्युनिष्ट पार्टीले जित्दा काठमाडौंलाई विशेष महत्व दिइन्थ्यो।
मदन भण्डारीले २०४८ सालमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई हराएपछि राजधानीमा स्थापित एमालेलाई यो निर्वाचनले गम्भीर चोट पुर्याएको छ।
प्रत्यक्षतर्फका धेरै उम्मेदवारले जमानत गुमाएको काठमाडौं जिल्लामा एमालेले समानुपातिकतर्फ मात्र ३६,८५४ मत पाएको छ, जबकि रास्वपाले लगभग तीन लाख मत प्राप्त गरेको छ। सात लाख १० हजार मतदाता रहेको काठमाडौंका १० क्षेत्रबाट रास्वपाले २ लाख ९६ हजार ५५७ मत ल्याएको छ।
‘कहाँ कमजोरी भयो भन्ने निष्कर्ष निकाल्नेछौं, कुन तहका नेताबाट त्रुटि भयो त्यो पनि समीक्षा गरिनेछ,’ जिल्ला अध्यक्ष निरौलाले बताए, ‘केन्द्रीय नेताले गल्ती गरेका भए त्यसको पनि समीक्षा हुनुपर्छ।’
महासचिव पोखरेलले प्रदेश र जिल्ला अध्यक्षहरूसँग भर्चुअल बैठकमार्फत समीक्षा गर्न निर्देशन दिएका छन्। त्यसपछि काठमाडौंसहितका जिल्ला कमिटीहरूमा समीक्षा थालिएको छ।
कतिपय जिल्लाहरूले समीक्षा अघि नै सुरु गरिसकेका छन्। गण्डकी प्रदेशमा एमालेले क्लिन स्वीप गुमाएपछि त्यहाँका जिल्ला अध्यक्षहरूले प्रारम्भिक समीक्षा पूरा गरिसकेका छन्। ‘पार्टी पुनर्गठन गर्ने वा विघटन गर्ने विकल्पमै सोच्नुपर्ने अवस्था आएको प्रारम्भिक निष्कर्ष छ,’ गण्डकीका एक नेताले भने।
एमालेको गढ मानिने पाल्पामा पनि पराजयपछि त्यहाँ पार्टी पुनर्गठनको अभियान चल्न थालेको छ। मतदातालाई धन्यवाद दिन र निर्वाचन समीक्षा गर्न ठाकुर गैरेले राखेको भेलाबाटै तानसेन नगर कमिटी विघटन गरी अधिवेशनको मिति तोकिएको छ।
तानसेन नगर कमिटी विघटनको निर्णयलाई पार्टीका वरिष्ठ नेताहरूले स्वागत गर्दै केन्द्रीयदेखि स्थानीय तहसम्म यस्तै प्रक्रिया अपनाउनुपर्ने सुझाएका छन्।
‘तानसेनको यो अभियान अत्यन्त उत्कृष्ट शुरुवात हो, यसलाई केन्द्रीयदेखि वडा तहसम्म विस्तार गर्नुपर्छ,’ केन्द्रीय सदस्य नरेश रोकायाले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्। केन्द्रीय सदस्य समिक बडालले पनि ‘यो अभियान मन पर्यो, स्थानीय निर्वाचनमा उत्कृष्ट योजना बनाएर पार्टीको साख जोगाउनुपर्छ’ भनी प्रतिक्रिया दिएका छन्।
दोष कार्यकर्तामा मात्र छैन !
एमाले प्रचार संयोजक मीनबहादुर शाहीले भने औपचारिक समीक्षा सुरु नहुनुका कारण बताउँदै भने, ‘१३ दिनसम्म औपचारिक बैठक बसेको थिएन, त्यसपछि मात्रै छलफल सुरु हुनेछ।’ अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई पितृ शोक परेको कारण औपचारिक समीक्षा ढिलाइ भएको जनाइएको छ।
शाही लगायत नेताहरूको मत छ कि ‘समानुपातिक सांसद चयनका लागि उपाध्यक्ष रामबहादुर थापाको अध्यक्षतामा बैठक बसेको छ। यस्तो अवस्थामा गम्भीर पराजयको छलफल सुरु गर्ने योजना छैन।’
गत फागुन ३० गते सम्पन्न सचिवालय बैठकले समानुपातिक सांसद सिफारिस र शोक प्रस्ताव पारित गर्ने निर्णय गरेको थियो। ‘पार्टीका कुनै पनि कमिटीले समीक्षा सुरु गरेको छैन, आगामी बैठकबाट सुझाव आउन सक्छ,’ एक पदाधिकारीले बताए।
तर महासचिव पोखरेलले भर्चुअल बैठकमार्फत एमालेको हारको निष्कर्ष सुनाउँदै तल्लो तहका कमिटीमा समीक्षा गर्न निर्देशन दिएका छन्। ‘केपी ओली र एमालेविरुद्ध जनतामा भ्रम फैलाएर लोकप्रियतावाद र अराजकतावादको आधारमा नयाँ शक्ति उठेको हो,’ पोखरेलले नेताहरूलाई भनेका छन्।
महासचिवले राजनीतिक विश्लेषण समाप्त गरी अब तल्ला तहका कमिटीहरूमा प्राविधिक पक्षमा केन्द्रित समीक्षा हुने बताइएको छ। ‘समीक्षा शैलीले विषयान्तर गर्ने प्रयास गरेको छ,’ एक नेताले टिप्पणी गरे।
जेनजी आन्दोलनपछिको शून्यता कम गर्न पनि एमालेले यस्तै समीक्षा प्रक्रिया अपनाएको थियो। ओलीले पहिलो चरणमा जिल्ला अध्यक्षहरूसँग भर्चुअल बैठक गरेर पछि केन्द्रीय कार्यक्रम तय गरेका थिए। त्यतिबेला पनि नेतृत्व पुनर्गठनको आवाज उठेको थियो।
‘जेनजी आन्दोलनजस्तो शैली दोहोर्याइएको छ,’ एक नेताले भने, ‘संभवतः ओली जिल्ला अध्यक्षहरूसँग भर्चुअल बैठक गर्ने योजना बनाइरहनुभएको छ।’
तल्लो तहका कमिटी र कार्यकर्ताहरूको समीक्षा गरेर नेतृत्वलाई दोषमुक्त बनाउन प्रयास भइरहेको पनि एक नेता बताउँछन्।
‘जेनजी आन्दोलनको मतफल केपी ओलीको पक्षमा थियो कि बालेनको भन्ने विषयमा मतभिन्नता छ,’ एमालेबाट उम्मेदवार रहँदा उनले भने, ‘अब समीक्षा तलबाट होइन नेतृत्वबाट हुनुपर्छ।’
मतदाताले स्थानीय समस्या र उम्मेदवारको पक्षमा नभई ओली र बालेनको मात्र कुरा सुनेको अनुभव व्यक्त गरे।
उपाध्यक्ष विष्णुप्रसाद पौडेल, उपमहासचिव योगेश भट्टराई, पूर्वउपाध्यक्ष सुरेन्द्र पाण्डे लगायतले पनि नेतृत्व पुनर्गठनको आवाज निकालेका छन्।
नेताहरूको तर्क छ– नीति, नेतृत्व, संगठन र शैली फेरि एमालेलाई पुनर्जीवित गर्ने मार्ग हो।
महासचिव पोखरेलले भने, ‘लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा हार-जीत सामान्य कुरा हो। निराश नहुनुस्, सकारात्मक सोचका साथ कर्तव्यमा लागिरहन सबैमा अनुरोध गर्दछु।’
उनको निष्कर्षमा अझै पराजयलाई बाह्य कारणले हेर्ने दृष्टिकोण प्रष्ट देखिन्छ।
निर्वाचन परिणामले एमालेलाई मात्रै सामान्य मेहनत र पुनर्गठनले पुरानै अवस्थामा फर्काउन नसकिने देखिएको छ। प्रत्यक्ष सांसद संख्या घटेर ९ सिटमा सीमित छ भने समानुपातिक मत संख्या पनि न्यून छ।
४ पटक प्रधानमन्त्री बनिसकेका ओलीको गृहप्रदेश झापामा समेत एमाले प्रतिस्पर्धामा निकै पछि परेको छ। मत विश्लेषणले झापामा पनि अन्तर्घात मात्र भनिने स्थिति छैन।
‘धेरै मतान्तरमा आएको भए अन्तर्घात भनिन्थ्यो, तर यहाँ ५० हजार मतान्तर छ,’ झापाका एक नेता भन्छन्, ‘अब जनतालाई कारबाही गर्नुपर्छ।’
झापा–२ मा पूर्वसभामुख देवराज घिमिरे ११ हजार ३६८ मतले पराजित भए भने पूर्वउपसभामुख इन्दिरा रानामगर ६० हजार ११० मतसहित विजयी भइन्।
झापा–१ मा रास्वपाकी निशा डाँगीले ४५ हजार ६८० मत ल्याइन्, एमालेका रामचन्द्र उप्रेती चौथो स्थानमा रहे। झापा–३ मा रास्वपाका प्रकाश पाठक विजयी भए, एमालेका हरि राजवंशी चौथो स्थानमा रहेका छन्। झापा–४ मा पनि रास्वपाका शम्भु ढकाल निर्वाचित हुँदा एमालेका लालप्रसाद साँवलको मत कम भयो।
झापा–५ मा ओली झण्डै ५० हजार मतान्तरले पराजित भए। बालेनले ६८ हजार ३४८ मत पाए, ओलीले १८ हजार ७३४ मतमा सीमित रहे। यदि श्रम संस्कृति पार्टीका समिर तामाङ उम्मेदवार नभए बालेनको मत अझ बढी हुन्थ्यो।
तेस्रो स्थानमा रहेका तामाङले ९,२३३ मत पाएका थिए। नयाँ पार्टी भएकाले तामाङ नभए बालेनको मत थपिने अनुमान छ।
तर ओली र उनका समर्थकहरूले अन्तर्घात खोज्दै समीक्षा अघि बढाएका छन्। ‘अध्यक्षले मलाई किन पराजित हुनु पर्यो, अन्तर्घात भएको भनेर नेताहरुलाई बारम्बार भन्नुभएको छ,’ एक उच्च स्रोतले बताए। झापा–५ मा अन्तर्घात गर्ने १५ जनाको प्रारम्भिक सूची तयार हुँदैछ र समीक्षा क्रममा थपिँदै जाने देखिन्छ।
संभावित रूपमा पूर्वउपाध्यक्ष सुरेन्द्र पाण्डेले कार्यकर्तालाई कारबाहीको धम्की नदिन नेताहरूलाई अनुरोध गरेका हुन सक्छन्।
‘जब जनताले मतपत्रबाट अस्वीकार गरिसके, आफ्ना कार्यकर्तालाई सत्य बोलेका आधारमा कारबाही धम्की दिनु बुद्धिमानी होइन,’ पाण्डेले केही समयअघि सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा लेखेका थिए। ‘यो ठूलो नैतिक पराजयपछि अरूलाई कारबाही गर्ने आधार नेतृत्वसँग बाँकी छैन।’
तर अन्तर्घात गर्नेलाई कारबाही हुने स्पष्ट सन्देशसहित एमालेमा समीक्षा बैठक सुरु भइसकेको छ। तुलनात्मक रूपमा एमालेमै धेरै समीक्षा आवश्यक देखिन्छ।
समानुपातिकतर्फ १६ सिटमा सीमित भएको एमाले कोशी प्रदेशमा चौथो शक्तिमा झरेको छ। ८ लाख ५३ हजार मतसहित रास्वपाले पहिलो स्थान हासिल गरेको छ भने एमालेले २ लाख ८८ हजार मत मात्र पाएको छ। श्रम संस्कृति पार्टीले २ लाख ९२ हजार ४९ मत प्राप्त गर्दा कांग्रेस तेस्रो शक्तिमा रहेको छ। बाँकी ६ प्रदेशमा एमाले तेस्रो शक्तिमा धकेलिएको छ।
