नेपालमा गहुँ उत्पादन वार्षिक २१ लाख टनभन्दा बढी भए तापनि चालु आर्थिक वर्षका ९ महिनामा करिब २४ हजार टन गहुँ आयात गरिएको छ। गहुँ उत्पादन क्षेत्रफल १२ वर्षदेखि निरन्तर घट्दै जाँदा पनि उत्पादकत्वमा सुधार आएको छ र चालु आवका लागि ६ लाख ८५ हजार हेक्टरमा २१ लाख टन गहुँ उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ। गहुँ खेतीमा सिँचाइ अभाव, रोग प्रकोप र मल तथा बीउको कमीले चुनौती दिइरहेको छ भने किसानले घाटाको खेती मान्दै गहुँ खेती घटाएको कृषि विज्ञहरूले बताउँछन्।
३१ वैशाख, काठमाडौं। नेपालमा कुल खाद्यान्न उत्पादनमा धान र मकैपछि गहुँ तेस्रो प्रमुख बाली हो। यसले देशको खाद्य सुरक्षा मात्र नभई ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई पनि सुदृढ बनाउने मेरुदण्डको भूमिका निर्वाह गरेको छ। हिउँदमा वर्षा कम हुने समयमा पनि सिँचाइ र उपयुक्त प्रविधि प्रयोग गरेर उत्पादन गर्न मिल्ने भएकाले गहुँलाई नेपालको प्रमुख हिउँदे बाली मानिन्छ।
नेपाली समाजमा गहुँ परम्परागत रूपमा रोटी, ढिँडो र पुवाजस्ता परिकारमा प्रयोग हुन्थ्यो। तर, बदलिंदो जीवनशैली र बजारको विस्तारसँगै गहुँ अब भान्साबाट निस्केर ठूला उद्योगसम्म पुगेको छ। दैनिक खाजामा प्रयोग हुने बिस्कुट, तयारी चाउचाउ, पाउरोटी तथा हाल लोकप्रिय हुँदै गएको पास्ता र म्याक्ट्रोनीको मुख्य स्रोत गहुँ हो। यसले गर्दा गहुँको माग मात्र भोटभत्को लागि नभई व्यवसायिक कच्चा पदार्थका रूपमा तीव्र गतिमा बढिरहेको छ।
नेपालमा वार्षिक करिब २१ लाख टन गहुँ उत्पादन भए तापनि देश अझै पूर्णरूपले आत्मनिर्भर हुन सकेको छैन। कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका तथ्यांक अनुसार गहुँ उत्पादनमा वृद्धिदेखिन्छ, तर आयात पनि हुन जारी छ। चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को ९ महिनामा नेपालले करिब २४ हजार टन गहुँ आयात गरेको छ। भन्सार विभागका तथ्यांकअनुसार चैत मसान्तसम्ममा कुल २३,९६४ टन गहुँ र त्यसको बीउ नेपाल भित्रिएको छ। यसका लागि १ अर्ब ३ करोड ७३ लाख ७१ हजार रुपैयाँ विदेशिएका छन्।
मुख्य रूपमा मैदामिल र पास्ता उद्योगहरूले कच्चा पदार्थको रूपमा गहुँ प्रयोग गरिरहेका छन्। सोही अवधिमा ५ सय किलो गहुँको बीउ पनि आयात गरिएको छ। नेपालमा चाउचाउ, पास्ता, म्याक्ट्रोनी र बिस्कुट उद्योगहरूको तीव्र विस्तार भइरहेको छ। यी उद्योगका लागि उच्च प्रोटिनयुक्त ‘ड्युरम गहुँ’ नेपालमा उत्पादन नभएकाले ठूलो मात्रामा यसको आयात भइरहेको छ।
कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले चालु आव गहुँ उत्पादन २.५ प्रतिशतले बढ्ने अनुमान गरेको छ। गत आव २०८१/८२ मा ६ लाख ८३ हजार ९ सय ७७ हेक्टर क्षेत्रफलमा २० लाख ५६ हजार टन गहुँ उत्पादन भयो। चालु आव ६ लाख ८५ हजार ६ सय ८७ हेक्टरमा २१ लाख ७ हजार २ सय ६ टन गहुँ उत्पादन हुने अनुमान सञ्चय गरिएको छ। गहुँको उत्पादकत्व प्रतिहेक्टर गत वर्ष ३.०१ टनबाट यस वर्ष ३.०७ टन पुग्ने मन्त्रालयले जनाएको छ।
गहुँ उत्पादनको १२ वर्षे तथ्यांक विश्लेषण गर्दा, कुल खेतीयोग्य ३० लाख ९१ हजार हेक्टर जग्गामध्ये गहुँ खेती गर्ने क्षेत्रफल निरन्तर घट्दै आएको देखिन्छ। आव २०७०/७१ मा ७ लाख ५४ हजार ४ सय ७४ हेक्टरदेखि २०८०/८१ मा ६ लाख ८१ हजार ८ सय ५१ हेक्टरमा कमी आएको छ। यद्यपि २०८१/८२ मा केही सुधार हुँदै ६ लाख ८३ हजार ९ सय ७७ हेक्टर पुग्यो र चालु आव ६ लाख ८५ हजार ६ सय ८७ हेक्टरमा पुग्ने अनुमान गरिएको छ।
उत्पादनमा उतारचढाव देखिन्छ। आव २०७०/७१ मा १८ लाख ८३ हजार १ सय ४७ टन गहुँ उत्पादन भएको थियो भने आव २०७६/७७ मा २१ लाख ८५ हजार २ सय ८९ टन उत्पादन हुँदै सबैभन्दा高ाएको थियो। २०७२/७३ मा यो १७ लाख ३६ हजार ८ सय ४९ टनसम्म झरेको थियो जुन १२ वर्षे अवधिमा सबैभन्दा कम थियो। २०८०/८१ मा उत्पादन २० लाख ३५ हजार ५ सय ५१ टनमा झरेको थियो, तर २०८१/८२ मा बढेर २० लाख ५५ हजार ८ सय ११ टन पुगेको छ।
उत्पादकत्वमा ठूला सुधार आएका छन्। आधा शताब्दीको प्रयासपछि गहुँको उत्पादकत्व १.४७ टन प्रतिहेक्टरबाट २०७०/७१ मा २.४९, २०८०/८१ मा २.९९ र २०८१/८२ मा ३.०१ टन प्रतिहेक्टर पुगेको छ। २०७६/७७ मा ३.०९ टन प्रतिहेक्टर पुगेर सबैभन्दा उच्च उत्पादकत्व देखिएको थियो। चालु आवमा उत्पादकत्व ३.०७ टन प्रतिहेक्टर पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपालमै विकसित पौष्टिक गहुँ जातहरूले उत्पादनमा राम्रोरूपमा आशा जगाएका छन्। राष्ट्रिय गहुँ बाली अनुसन्धान कार्यक्रमले जिंक र आइरनयुक्त जातहरू विकास गरेको र ती किसानमाझ लोकप्रिय बन्दै गएपछि खाद्य तथा पोषण सुरक्षामा थप योगदान दिने विश्वास गरिन्छ।
तर गहुँ खेतीको क्षेत्रफल घट्नु, रोग प्रकोप फैलनु, मल तथा बीउको अभाव चुनौती बनेका छन्। अनुसन्धान केन्द्रहरूले उन्नत जात विकास गरेको भए पनि वितरण प्रणाली प्रभावकारी नभएकाले खेतीका मैदानमा समयमै बीउ पुग्न सकिरहेको छैन। गहुँमा कम्तीमा २-३ पटक सिँचाइ आवश्यक भए पनि अधिकांश किसान एकपटक मात्र सिँचाइ गर्छन्। पोटास मलको अभाव र युरिया मलको अनुचित प्रयोगले माटोको स्वास्थ्यमा असर पुर्याएको छ। उत्पादकत्व बढाउन वितरण प्रणाली सुधार, सिँचाइमा लगानी, मल र बीउ उपलब्धता सहज बनाउन नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक देखिन्छ।
कृषि विज्ञ उद्धव अधिकारीका अनुसार किसानहरूले गहुँ खेतीलाई ‘घाटाको खेती’ मान्न थालेको दाबी गर्छन्। तोरी जस्ता अन्य खेती तर्फ आकर्षित भएकाले गहुँ खेती घटेको र धानको तुलनामा गहुँको खेती क्षेत्र आधाभन्दा कम भएको बताउँछन्। गहुँ खेती झन्झटिलो, कम प्रतिफल र सिँचाइ अभावले गर्दा किसानले गहुँ खेती छाडेको अधिकारीले बताएका छन्।
उनले भने, ‘पिज्जा, बर्गर, पाउरोटी लगायत गहुँ आधारित उत्पादनहरूको माग बढिरहेको छ, तर गहुँ उत्पादन घटेको छ,’ जसले गर्दा देशले ठूलो परिमाणमा गहुँ आयात गर्न बाध्य भइहेको छ।
भन्सार विभागको पछिल्लो पाँच वर्षको तथ्यांक अनुसार गहुँ आयातमा उतारचढाव आएको छ। हालका वर्षहरूमा गहुँ आयात निरन्तर घट्दै आएको थियो; २०७७/७८ मा ९७,०६९ टन, २०७८/७९ मा १ लाख ९१,५८५ टन पुग्दा २०७९/८० मा मात्र ६,६६४ टन र २०८०/८१ र २०८१/८२ मा क्रमशः ६,५४३ र २ टनमा झरेको थियो। तर, चालु आव २०८२/८३ मा पुनः वृद्धि हुँदै ९ महिनामा २४ हजार टन आयात गरिएको देखिन्छ। यसले गहुँ आयातमा अस्थिरता र वार्षिक ठूलो उतारचढाव प्रष्ट गर्दछ।
