समाचार समीक्षा पश्चात तयार गरिएको। चैतदेखि वैशाखसम्म नेपालको प्रि-मनसुन अवधिमा असाधारण रूपमा पटक-पटक वर्षा, असिना र हिउँ परेको छ जसले असामान्य चिसोपन अनुभव गराएको छ। पश्चिमी वायु प्रणालीको सक्रियताले प्रि-मनसुनमा सामान्यभन्दा तीन गुणा बढी वर्षा भएको छ र वैशाख अन्त्यसम्म २३० मिलिमिटर पानी खसेको छ। मौसम विज्ञहरूले एल निनो प्रभावका कारण मनसुन अवधिमा कम वर्षा र बढी गर्मी हुने पूर्वानुमान गरेका छन् र सतर्क रहन सुझाव दिएका छन्। ३ जेठ, काठमाडौं। सामान्यतया चैत–वैशाखलाई नेपालमा अत्यधिक गर्मी पर्ने समय मानिन्छ, तर यस वर्ष अवस्था फरक देखिएको छ। वर्षायाम सुरु भइसकेको झल्को दिने गरी लगातार पानी परेको र जाडो महसुस भएको छ। गर्मी भए पनि ज्याकेट लगाउनु परेको असामान्य अनुभवको कारण लगातार पानी परिरहनु हो। निरन्तर पानी किन परेको थियो भन्न बुझ्न समुद्रसम्म पुग्नुपर्छ। मौसमविद्हरूका अनुसार यस वर्ष भएको वर्षा प्रि-मनसुन अर्थात् मनसुनअघिको मौसमी प्रणालीको सक्रियताका कारण हो। प्रि-मनसुनलाई मध्य फागुनदेखि मध्य जेठसम्मका महिनामा बुझिन्छ, सामान्यतया यो समय गर्मी हुने गर्दछ, तर यस वर्ष वैशाखसम्म पटक-पटक पानी, असिना र हिउँ परेको छ। केही स्थानमा हावाहुरी र चट्याङले पनि समस्या ल्याएको छ। यस्तो स्थिति यो जेठ महिनासम्म पनि रहन सक्ने सम्भावना रहेको मौसमविद्हरू बताउँछन्। वर्षा मुख्य रूपमा तीन कारणले हुन्छ: सक्रिय पश्चिमी वायु, स्थानीय वायु र बंगालको खाडीबाट आएको जलवाष्पयुक्त हावाको प्रभाव। पश्चिमी वायु (वेस्टर्न डिस्टर्बेन्स) पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सर्ने हावाको प्रणाली हो जसले प्रि-मनसुन र जाडोयाममा नेपालमा वर्षा र हिमपात गराउँछ। यो भूमध्यसागर क्षेत्र हुँदै टर्की, इरान, अफगानिस्तान, पाकिस्तान हुँदै दक्षिण एसियामा फैलिने जलवाष्पयुक्त चिसो हावाले हिमालय क्षेत्रमा पुगेर बादल र वर्षाको कारण बनाउँछ, कहिलेकाहीं असिना र आँधी पनि आउँछ। यस वर्ष हिउँद सकिएका केही समयपछि सुरु भएको प्रि-मनसुन अवधिमा पनि पश्चिमी वायु सक्रिय भएकोले हिमपात र असिना परेको त्रिभुवन विश्वविद्यालय जल तथा मौसम केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक मदन सिग्देलले बताएका छन्। चैत–वैशाखमा पटक–पटक वर्षा र जाडो महसुस हुनुको कारण व्याख्या गर्दै सिग्देलले भने, ‘हिउँदपछि पश्चिमी वायु बढी सक्रिय भएकाले साथै स्थानीय वायु र जलवाष्पको पुनःचक्र प्रक्रिया पनि सक्रिय भयो जसले गर्दा वर्षाको मात्रा बढ्यो।’ मौसमविद् उज्ज्वल उपाध्यायका अनुसार फिलिपिन्स सागरमा आएको ठूलो आँधी (हरिकेन) द्वारा सिर्जित वायुमण्डलीय प्रणालीले नेपालसहित इन्डोनेसिया, श्रीलंका, थाइल्याण्ड, लाओस र भियतनामसम्म ठूलो क्षेत्रमा वर्षा गराएको छ। जेठसम्म पश्चिमी वायुको प्रभावले नेपालमा वर्षा हुने पूर्वानुमान गरिएको छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालय जल तथा मौसम केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक डा. विनोद पोखरेलले पनि जेठ महिनाको केही दिन अझै पानी पर्न सक्ने बताएका छन्। बादल लागेको र वर्षा हुने कारणले सूर्यको किरण छेकिएर पृथ्वी छिटो तत्न नपाएपछि जाडो महसुस भएको छ। नेपालमा यस्तै अवस्था देखिएको छ। केही दिनअघि दिउँसो घाम लाग्ने बेला पनि बादल लागेर पानी परेको र राति आकाश खुल्ने क्रम जारी थियो। दिनमा घामले ताप दिन नसकेपछि बादलले ढाक्ने र राति तापक्रम छिटो घट्ने भएकाले चैत–वैशाखमै पनि चिसो महसुस भएको मौसमविद्हरू बताउँछन्। ‘सबैभन्दा बढी घाम लागेर तापक्रम बढ्नुपर्ने समयमा बाक्लो बादल र हवाहुरीका कारण सूर्यको ताप जमिनसम्म नपुगेकोले दिउँसोको तापक्रम कम भएको छ,’ उपाध्याय भन्छन्, ‘राति आकाश खुला भएकाले जमिन र वातावरणको तापक्रम छिटो घटे पछि बिहान र राति बढी चिसोपना महसुस भएको हो।’ यस वर्षको प्रि-मनसुनमा कति वर्षा भयो? प्रि-मनसुनलाई हिउँद सकिएपछि र मनसुन सुरु हुनुअघि संक्रमणकाल मानिन्छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार मध्य फागुनदेखि मध्य जेठसम्म नेपालभर औसत २०० देखि २३० मिलिमिटर वर्षा हुन्छ। स्थान अनुसार भिन्नता रहन्छ। काठमाडौंमा प्रि-मनसुनको औसत वर्षा करिब १०० मिलिमिटर जलयस्तो हुन्छ, तर यस वर्ष वैशाख अन्त्यसम्म २३० मिलिमिटर पानी परेको छ जुन सामान्य वर्षको करिब तीन गुणा बढी हो। जेठ महिनामा पनि पानी पर्ने सम्भावना भएकाले यस वर्षको प्रि-मनसुन अवधिमा वर्षाको मात्रा अझ बढ्ने निश्चित छ। उपाध्यायले काठमाडौंको तथ्यांक प्रस्तुत गर्दै भने, ‘विगत ४५ वर्षको तथ्यांक अनुसार वैशाख र जेठ महिनामा औसत १०० मिलिमिटर पानी पर्नुपर्नेमा यस वर्ष वैशाख २५ गतेसम्म २३० मिलिमिटर पानी परेका छन्। वैशाख भइसक्न अझ केही दिन बाँकी भएकाले वर्षा तीन गुणासम्म पुग्न सक्छ।’ १९८१ देखि २०२५ सम्मको तथ्यांकमा प्रि-मनसुनमा वर्षाको उतार-चढाव स्पष्ट देखिएको छ। मौसमविद् अशोक बख्रेलका अनुसार सन् १९९० मा सबैभन्दा धेरै ३३२.३१ मिलिमिटर वर्षा प्रि-मनसुनमा भएको थियो। त्यसपछि सन् २००० मा ३२२.८५ मिलिमिटर, २०२१ मा ३१७.९ मिलिमिटर र २०२० मा ३१५.५९ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड गरिएको छ। सन् २०२५ मा पनि २७४.२१ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड गरिएको छ। भिन्नता अनुसार, सन् १९९२ मा सबैभन्दा कम १३८.०१ मिलिमिटर वर्षा भएको थियो, साथै १९९६ मा १४१.५६, २०१४ मा १५४.९१ र १९९५ मा १६२.४२ मिलिमिटर मात्रै वर्षा भएको देखिएको छ। ‘यी तथ्यांकहरूले प्रि-मनसुन वर्षामा तीव्र उतार-चढावको सङ्केत गर्छन्,’ बख्रेल भन्छन्। उनले भन्छन् कि प्रि-मनसुनमा पूर्वी नेपाल पश्चिमको तुलनामा दुई गुणाभन्दा बढी भिज्ने गरेको छ। तथ्यांक अनुसार पश्चिम नेपालमा औसत १३३.७ मिलिमिटर, मध्य नेपालमा २५०.९ र पूर्वी नेपालमा २९१.३ मिलिमिटर वर्षा भएको छ। यसको मुख्य कारण बंगालको खाडीबाट आउने जलवाष्पयुक्त हावा र हिमाली भू-सरचनालाई मौसमविद्हरू मान्छन्। फाइदा-बेफाइदा चैत–वैशाखमा सामान्यतया पश्चिमी वायु प्रणालीले हिमालय र पहाडी क्षेत्रमा वर्षा र हिमपात गराउँछ। प्रि-मनसुन अवधिको वर्षाले कृषिमा, खानेपानी उपलब्धतामा, वन डढेलो र विपद जोखिमलाई सिधा असर गर्छ। विशेषगरी मकै खेती र धान रोपाइँको तयारी हुने समय भएकाले प्रि-मनसुन वर्षालाई कृषिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। मौसमविद्हरूका अनुसार लगातार वर्षा र तापक्रम गिरावटले तत्काल शीतलता दिएको छ र वन डढेलो पनि कम भएको छ। तर यसलाई पूर्ण सकारात्मक मात्र भन्न सकिँदैन। लगातार वर्षाले गहुँ, मसुरो लगायत बाली भित्र्याउन किसानहरूलाई समस्या भएको छ। नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) राष्ट्रिय कृषि वातावरण अनुसन्धान केन्द्रका प्राविधिक अधिकृत रामेश्वर रिमालका अनुसार लगातार वर्षाले पूर्वी तराईंका केही जिल्लाका कृषकहरूले मुग र जुट खेतीका लागि पनि जग्गा तयार गर्न सकेका छैनन्। असिना र आँधीले मकै र केरा लगायत फलफूल र तरकारी खेतिमा पनि क्षति पुऱ्याएको छ। विशेषगरी वैशाख–जेठमा अत्यधिक वर्षाले माटो चाँडै भिज्ने भएकाले आगामी मनसुनमा पहिरो र बाढीको जोखिम बढी हुने अनुमान गरिएको छ। यद्यपि मौसमविद्हरू प्रि-मनसुन सक्रिय वा निष्क्रिय भएको आधारमा मनसुनी वर्षा घट्ने वा बढ्ने निश्चित छैन भन्छन्। प्रशान्त महासागरको तापक्रम स्थिति, हिन्द महासागरको तापक्रम स्थिति तथा जेट स्ट्रिम जस्ता विश्वव्यापी प्रणालीले नेपालका मनसुन अवस्थाको संभावित दिशा निर्धारण गर्छन्। हाल प्रशान्त महासागरको तापक्रम औसतभन्दा बढी अर्थात् एल निनो अवस्थामा रहेको छ भने हिन्द महासागरको तापक्रम तटस्थ छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागले यस वर्षको मनसुन अवधिमा सामान्यतया कम वर्षा र बढी गर्मी पर्ने भविष्यवाणी गरेको छ। नेपालका कतिपय स्थानमा सामान्य वर्षा हुने भए पनि अधिकांश ठाउँमा औसतभन्दा कम वर्षा हुने देखिएको मौसमविद् सुदर्शन हुमागाईंले बताएका छन्। अनिश्चित र संवेदनशील मौसमका कारण मौसमको चरित्रमा परिवर्तन हुँदै आएको छ। वर्षा हुने समयमा नपर्ने, कतिपय ठाउँमा अत्यधिक वर्षा र कतै सुक्खा हुने अवस्था देखिन्छ। गत वर्ष मधेशमा मनसुनमै खडेरी हुँदा सुक्खाग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरिएको थियो। पूर्वी नेपालमा मनसुन बाहिरिने समयभन्दा ढिला भारी वर्षा र पहिराले ठूलो विपत्तिको सामना गर्नु परेको थियो। जल तथा मौसम विज्ञान विभागका वरिष्ठ विशेषज्ञ मीनकुमार अर्यालले यस वर्ष पनि यस्तै अवस्था नआउने निश्चित नभएकाले सतर्क रहन आवश्यक रहेको बताएका छन्। अर्थात्, ‘मनसुन सुरु भए तापनि केही दिन सुक्खा हुन सक्छ र केही ठाउँमा ठूलो वर्षा पनि हुन सक्छ। यस्तो वर्षाले क्षति पुऱ्याउन सक्छ त्यसैले सँधै सतर्क रहनुपर्ने हुन्छ।’ मौसमविद् डा. विनोद पोखरेलले यस वर्षको एल निनो अवस्था निकै ‘डरलाग्दो’ रहेको र यसको प्रभावले दक्षिण एसियामा अनिकालको सम्भावना रहेको बताएका छन्। उनले फेसबुकमा लेखेका छन्, ‘आउँदो ६ महिनाको सिजनल पूर्वानुमान हेर्दा यो अवस्था निकै समस्या बढाउने देखिन्छ। एल निनोले दक्षिण एसियामा अनिकाल ल्याउन सक्छ।’ विज्ञहरूले वर्षाको अनिश्चितता र अस्थिरता जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित देखिएको बताएका छन्। त्यसैले जलवायु अनुकूलन योजना बनाउन सुझाव दिएका छन्। मौसमविद् मदन सिग्देलले पछिल्ला मौसमी घटनाहरूले नेपालका मौसम प्रणाली अझै अनिश्चित र संवेदनशील हुँदै गएको बताए। कतिपयले यसलाई जलवायु परिवर्तनको प्रभाव मानिरहेका छन्, तर सिग्देल भन्छन्, ‘सबैभन्दा पहिले जलवायु परिवर्तनको प्रभाव पुष्टि गरी हाम्रो परम्परागत धारणा र योजना परिमार्जन गर्दै सोअनुसारको कार्यक्रम बनाउन आवश्यक छ।
