लाखौँ खर्चेर बनाइएका भित्तेचित्रहरू बिग्रिँदै, संरक्षणको जिम्मेवारी कसैले लिन नमानेका छन्

काठमाडौं महानगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा सार्वजनिक स्थानहरूमा भित्तेचित्र बनाउन ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग सहकार्य गरेको थियो। ती भित्तेचित्रहरू सडक, फुटपाथ निर्माण र केरमेटका कारण बिग्रिएका छन् भने संरक्षणको जिम्मेवारी प्रतिष्ठान र महानगरपालिकाबीच विवादमा छ। काठमाडौं महानगरपालिकाले करोडौं खर्चेर बनाएको भित्तेचित्रहरूको संरक्षण अभावका कारण ती चित्रहरू बिग्रिँदैछन्। सहरी सौन्दर्य अभिवृद्धिका लागि महानगरपालिकाले ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग संयुक्त रूपमा आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा सार्वजनिक स्थानहरूमा भित्तेचित्र निर्माण गरेको थियो। माइतीघरदेखि बबरमहल जाने बाटोको दायाँतर्फका भित्ताहरू, प्रदर्शनी मार्ग, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बाहिर, लैनचौरस्थित समाज कल्याण परिषद्को पर्खाल, सुन्धारा क्षेत्र, पद्य कन्या क्याम्पस, त्रिपुरेश्वर लगायतका स्थानहरूमा यी चित्रहरू बनाइएको थियो। तर अहिले ती धेरै भित्तेचित्रहरू खुइल्यरहेका छन्। सडक, ढल, फुटपाथ निर्माणका क्रममा जमेको धूलोले चित्रहरू धुलाम्या भएका छन् भने कतिपय स्थानमा पान, गुट्का खानेर भित्तामा थुक्ने कारण चित्रहरू बिग्रिएका छन्। कतिपय स्थलहरूमा भित्ताहरू उप्किएर चित्रहरू नर्मदा भएका छन् भने कतिपयमा तस्वीरहरूमा केरमेट गरिएको छ। सबैभन्दा धेरै क्षति भने सुन्धारा क्षेत्रमा बनेका भित्तेचित्रहरूमा देखिन्छ। नेपाल टेलिकमको भवन अगाडि बनाइएका धेरै भित्तेचित्रका भित्ताहरू फाटेर कुरूप देखिन थालेका छन् जसले यस क्षेत्रको सौन्दर्यमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ।

महानगरपालिकाले आफ्नो क्षेत्रमा पर्ने विभिन्न सार्वजनिक स्थानहरूमा भित्तेचित्र बनाउन प्रतिष्ठानलाई ५० लाख रुपैयाँ प्रदान गरेको थियो। प्रतिष्ठानले चित्रहरू बनाउने व्यक्तिहरू र संस्थासँग सम्झौता गर्ने, कार्यादेश दिने, मूल्यांकन गर्ने, भुक्तानी गर्ने र जवाफदेहिता बहन गर्ने जिम्मेवारी पाएको थियो। तर अहिले बिग्रिएका भित्तेचित्रहरूको संरक्षणको जिम्मेवारी प्रतिष्ठानले आफूमा नभएको बताउँदै आएको छ। प्रतिष्ठानका सूचना अधिकारी सुरेन्द्र गौतमका अनुसार महानगरपालिकासँग २०८० फागुनमा गरेको सम्झौतामा संरक्षणसम्बन्धी कुनै उल्लेख नभएको छ। महानगरपालिकाका प्रवक्ता नवीन मानन्धरले भने संरक्षणको जिम्मेवारी पनि प्रतिष्ठानकै भएको बताएका छन् र बनाएपछि संरक्षण गर्नुपर्ने बताउँछन्। सूत्रका अनुसार प्रतिष्ठानसँग रकम अभाव भएर भित्तेचित्रहरूको संरक्षण गर्न नसकिने अवस्था छ। गौतमले महानगरपालिकासँग पुनः सहकार्य गरेर बिग्रिएका वा बिगारिएका चित्रहरूको संरक्षण गर्न सकिने बताएका छन्। हाल महानगरपालिका थप भित्तेचित्र निर्माण योजनाबाट पछि हटेको प्रवक्ता मानन्धरले जानकारी दिएका छन्।

सुन्धारा क्षेत्रमा बनेका भित्तेचित्रहरूमा प्रत्यक्ष संलग्न कलाकार डीबी भण्डारीले यति छिटो क्षति हुनु असामान्य रहेको बताएका छन्। उनले फिल्ड भिजिट गरी भित्ताहरू कमजोर भएकाले चित्रहरूमा क्षति पुगेको निष्कर्ष निकालेका छन्। उनले भने, ‘भित्ताबाट पानी चुहिने जस्तो छ’, ‘चित्रहरूको रंग उडेको छैन तर भित्ताहरू उप्किएर झरेका छन्।’ भण्डारीले यस्तो अवस्था देख्दा एउटा चित्रकारको मन दुख्ने बताए। उनले भित्ते र स्थानको राम्रो अध्ययन नगर्दा यस्तो समस्या आएको र सामान्य अवस्थामा भित्तेचित्रहरू लामो समय टिक्नसक्ने बताए। उनले भने, ‘महानगरपालिकाले पनि पैसा दिएको थियो, प्रतिष्ठानले पनि बनाइदियो। तर पानी लगाएर संरक्षण गर्ने, बिग्रेको वा भत्केको ठाउँमा मर्मत गर्ने काम भएन।’

यसैगरी पद्य कन्या क्याम्पसको भित्तामा बनाइएका चित्रहरूमा नियोजित रूपमा आक्रमण गरिएको थियो। सौगात तामाङले बनाएका जातजातिका पोर्ट्रेटहरूमा अनुहार बिगार्ने गरी केरमेट गरिएको थियो। सौगातले आफूले बनाएको आकृति त्यत्तिकै छाड्न नचाहँदा आफ्नै खर्चमा पुनः मर्मत गरेको बताए। उनले केरमेट गर्नेहरूमाथि महानगरपालिकाले कुनै कारवाही नगरेको सुनाए। त्यो चित्र महानगरपालिकाले नै बनाएको भए पनि अहिले उनी पुनः मर्मत गरेका चित्रहरू हेर्न सकिन्छ। तर, म्युरल बनाउने कतिपय कलाकारहरूले प्रतिष्ठानले गलत तरिका अपनाउँदा भित्तेचित्रहरूको अवस्था यस्तो भएको आरोप लगाएका छन्। सामान्य रङ र कमजोर भित्तामा धेरै चित्रहरू बनाइएको आरोप उनीहरूले लगाए। एक कलाकारले भने, ‘सुन्धाराको भित्ता कमजोर छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि त्यहाँ चित्र बनाइएको थियो। त्यस्तो अवस्थामा केही वर्षमै भित्ता बिग्रिन्छ। बाहिरबाट कोटिङ गरेर चित्र बनाउन सकिन्थ्यो, जुन गरिएको देखिएको छैन।’