फिफा विश्वकप छनोट खेल्न थालेको चार दशक बितिसक्दा पनि नेपालले दोस्रो चरणभन्दा माथि उक्लन सकेको छैन। फिफा विश्वकप २०२६ को छनोट अन्तर्गत दोस्रो चरणमा नेपाल विजेता हुन सकेन र प्रतियोगिताबाट बाहिरिनु पर्यो। दशरथ रंगशालाले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता गुमाएपछि नेपालले आफ्ना घरेलु खेलहरू विदेशी मैदानमा खेल्नुपरेको अवस्था सिर्जना भयो। प्रशिक्षकहरूले फुटबल विकासका लागि घरेलु लिगको निरन्तरता र दीर्घकालीन योजना आवश्यक रहेको बताएका छन्।
७ जेठ, काठमाडौं – फिफा विश्वकप २०२६ सुरु हुन तीन हप्ताभन्दा कम समय बाँकी छ। अमेरिकासहित क्यानडा र मेक्सिकोमा संयुक्त रुपमा आयोजना हुने प्रतियोगितामा यसपल्ट ४८ देश सहभागी हुँदैछन्। विश्वकप फुटबल विश्वकै सबैभन्दा ठूलो प्रतियोगिता मानिन्छ र नेपालमा यसको चर्चा प्रत्येक स्तरमा व्यापक छ। सामाजिक सञ्जालदेखि चिया पसलसम्म विश्वकपको चर्चा चलिरहेको छ।
विश्वकप छनोटमा नेपाली समर्थकहरूको उपस्थिति उल्लेखनीय भए तापनि अन्य देशहरूको उपस्थितिले तात्यो भने पूर्ण पिक देखाउँदैन। फिफा विश्वकप छनोट खेल्न थालेको चार दशकमा नेपाल प्रायः पहिलो चरणमै बाहिरिएको छ। कहिलेकाहीँ दोस्रो चरणसम्म पुग्दा पनि प्रदर्शन कमजोर भएको छ। नेपालले पहिलोपटक सन् १९८६ मा मेक्सिकोमा भएको फिफा विश्वकप छनोटमा भाग लिएको हो। त्यसयता दुई पटक बाहेक सबै विश्वकप छनोटमा सहभागी हुँदै आएको छ, तर अहिलेसम्म दोस्रो चरणभन्दा माथि उक्लन सकेको छैन।
सन् १९९४ मा सहभागी नभएको नेपालले सन् २००६ मा दर्ता गरेदेखि पछि फिर्ता लिएर १० हजार डलर जरिवाना तिर्नुपरेको थियो। सन् २०१४ मा ब्राजिलमा भएको विश्वकप छनोटमा नेपालले पहिलोपटक दोस्रो चरण प्रवेश गरेको थियो, जहाँ टिमोर लीस्टेलाई ७–१ को फराकिलो गोल अन्तरले हराएको थियो। तर त्यसपछि दोस्रो चरणमा जोर्डनसँग ११–१ को ठूलो गोल अन्तरले हारेर बाहिरियो। सन् २०१८ मा रूसमा भएको विश्वकपका लागि नेपाल पहिलो चरणमै बाहिरियो भने सन् २०२२ को छनोटमा सोझै दोस्रो चरणमा प्रवेश गरेको थियो। एशियामा शीर्ष ३४ मा रहेर दोस्रो पटक दोस्रो चरण खेल्ने मौका पाएको थियो।
दोस्रो चरणको समूहमा अष्ट्रेलिया, कुवेत, जोर्डन र ताइवानसहित नेपालले ८ खेलबाट २ जित मात्र निकाल्दै प्रतियोगिताबाट बाहिरियो। फिफा विश्वकप छनोट २०२६ मा नेपालले पहिलो चरण पार गर्दै लगातार दोस्रोपटक दोस्रो चरणमा पुग्न सफल भयो। पहिलो चरणमा लाओससँग कुल २–१ को गोल अन्तरले विजयी हुँदै दोस्रो चरणमा प्रवेश गरेको हो। तर दोस्रो चरण समूह ‘एच’ मा रहेका नेपाल विजेताबाटै बाहिरियो। समूह विजेता र उपविजेताले एएफसी एसियन कप र विश्वकप छनोटको तेस्रो चरण खेल्ने अवसर पाउने थियो। तर नेपाल समूहको अन्तिम स्थानमा रहेर विश्वकप छनोटबाट टुंगियो। समूहका ६ खेलमध्ये नेपालले १ बराबरी र ५ हार भोग्यो।
दोस्रो चरणमा नेपालले २० गोल खाएको अवस्थामा केवल २ गोल मात्र गर्न सक्यो। होम एन्ड अवेको खेलमा नेपाल यूएईसँग ८–०, यमनसँग ४–२ र बहराइनसँग ८–० ले पराजित भयो। यमन बाहेक अन्य टिमसँग घरेलु मैदानमा खेल्न अनुमति पाएको थिएन। दशरथ रंगशालाले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता गुमाएपछि यूएई र बहराइनविरुद्धको खेल नेपाली टिमले विदेशी मैदानमा जानुपर्ने बाध्यता आयो। खेलाडीहरूले आफ्नै मैदानमा खेल्न पाउन सकेनन्, दर्शकहरूले पनि विश्वकप छनोटको मजा लिन पाएनन्।
विश्वकप छनोट खेल्न थालेको चार दशकमा नेपाल तीन संस्करणमा मात्रै दोस्रो चरण खेल्न सफल भएको छ, बाँकी अधिकांश पटक पहिलो चरणमै बाहिरिएको छ। अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ (एन्फा) नेतृत्वमा विवाद, नियमित लिगको अभावमा खेलाडी पलायन भइरहेका छन्, जसका कारण नेपाली फुटबल कमजोर हुँदै गएको छ। सफल प्रशिक्षक बालगोपाल महर्जनले भने, “दीर्घकालीन योजना बिना सम्भव छैन।” उनले वर्तमान अवस्था हेर्दा नेपालले विश्वकप छनोटमा पुग्न असम्भव भइसकेको बताए। महर्जनले थप भने, “फुटबल नेतृत्व गर्नेहरूले चार वर्षसम्म झगडा मात्र गरे, फुटबल सञ्चालन भएन। देशभरिका युवा पिँढीलाइ कस्तो प्रशिक्षण, एकेडेमी, प्रतियोगिता दिइएको छ? यू–१६, १७, १९ र सिनियर टोलीका नतिजा र कार्यक्रम कहाँ छन्? यसले देखाउँछ नेपाल विश्वकप छनोट पुग्ने कुरा मिथक मात्र हो।”
प्रशिक्षक महर्जनले नेपाली फुटबल अहिले झन्डै तल झरेको र मुल लिग संरचना नहुँदा फुटबल उकास्न असम्भव रहेको बताए। “नेपालमा चार वर्षमा एकपटक मात्र लिग हुन्छ, जसले फुटबल झन् तल झर्दै गएको छ,” उनले बताए। ग्रासरूट र एकेडेमीहरूको उचित व्यवस्थापन बिना तथा फुटबल नेतृत्वमा देखिएका विवाद अन्त्य नभएसम्म नेपाली फुटबलको विकास सम्भव नहुने उनको बुझाइ छ। स्वदेशी खेलाडी, कप्तान तथा प्रशिक्षक राजुकाजी शाक्यले पनि दीर्घकालीन योजना बिना विश्वकपमा पुग्न नसकिने बताए। शाक्यले भने, “दीर्घकालीन योजना बनाएर अघि बढ्नुपर्छ, ढिलो छिटो विश्वकप पुग्न सकिन्छ। महिला विश्वकप २०३१ मा हुँदैछ, पाँच वर्ष मात्रै बाँकी छ। हामीले सोच र योजना बनाएर लगानी तथा सेवा सुबिधा सुधार गर्नुपर्नेछ।”
नेपालले जापानजस्तो बलियो फुटबल राष्ट्रबाट सिकेर दीर्घकालीन योजना तयार गर्न आवश्यक रहेको उनको धारणा छ। “जापानले सन् २०५० मा विश्वकप जित्ने लक्ष्य राखेर अघि बढिरहेको छ, नेपालले पनि योजनाबद्ध काम गर्नुपर्छ। भारतले फुटबलमा संघर्ष गरिरहेको अवस्थामा नेपालले अझ बढी मेहनत र योजना बनाउन आवश्यक छ,” शाक्यले भने।
