प्रकाशित १० फेब्रुअरी २०२३ ३५ मिनेटअघि अद्यावधिक
संसारभर प्रत्येक वर्ष सयौं भूकम्पहरू आयो जसले मानिस र सम्पत्तिमा ठूलो क्षति पुर्याउँछन्। गत साता २४ जुनमा भेनेजुएलामा एक मिनेटभित्र दुई शक्तिशाली भूकम्पहरू आएपछि कम्तीमा १,४५० जनाको मृत्यु र ४,३०० भन्दा बढी घाइते भएका छन्। म्याग्निट्युड ७.५ को यो दोस्रो भूकम्प भेनेजुएलामा सन् १९०० पछि सबैभन्दा ठूलो मानिन्छ। भूकम्पले अनेक भवनहरू भत्केपछि धेरै मानिसहरू भग्नावशेष मुनि फसेका वा बाहिर निस्कन नसकेको अवस्थामा छन्। फेब्रुअरी २०२३ मा टर्की र सिरियामा म्याग्निट्युड ७.८ को भूकम्पले ५५,००० भन्दा बढीको मृत्यु भएको बताइएको छ। उक्त भूकम्पलाई यो दशककै सबैभन्दा विनाशकारी मानिन्छ। टर्की भूकम्प जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्ने हुँदा सन् १९३९ देखि १९९९ सम्म पाँच ठूला भूकम्प भइसकेका छन्। सन् १९०० देखि २०२३ सम्म परीक्षामा परेका ७६ भूकम्पमा करिब एक लाख जनाले ज्यान गुमाएका छन्।
मार्च २०२५ मा म्यान्मारमा गएको अर्को भूकम्पले ३,६०० जनाको ज्यान लियो भने २०२१ मा हेइटीमा २,२०० भन्दा बढीको मृत्यु भयो। २०१८ मा इन्डोनेशियामा ४,३०० भन्दा बढी र २०१७ मा इरानमा ४०० भन्दा बढी मानिसले जीवन गुमाए। नेपालमा सन् २०१५ को शक्तिशाली भूकम्पमा करिब ९,००० जनाले ज्यान गुमाएका थिए। गत वर्ष रुसको क्याम्च्याट्का प्रायद्वीपमा म्याग्निट्युड ८.८ को शक्तिशाली भूकम्पपछि प्रशान्त महासागरसम्बन्धी संयुक्त राज्य अमेरिका र जापानसहित धेरै देशहरुले सुनामीको चेतावनी दिएका थिए। यो भूकम्प रूसमा अभिलेखमा परेका छैटौँ सबैभन्दा शक्तिशाली भूकम्पमध्ये एक मानिन्छ। अमेरिकाको भौगर्भिक सर्वेक्षण निकाय यूएसजीएसले सन् २०१० चिली र सन् १९०६ इक्वाडोरमा पनि म्याग्निट्युड ८.८ को भूकम्प मापन गरेको बताएको छ, तर रूसमा मानवीय क्षति भएका थिएन। गत वर्षदेखि ग्रीक टापु सान्टोरिनीमा हजारौँ भूकम्प मापन भएका छन्।
वैज्ञानिकहरूले भन्छन् कि भूकम्प कहिले र कहाँ आउँछ भनेर पूर्वानुमान गर्न हामी अझै पछि छौं तर सम्भावना देखाउन सक्छौं। इम्पेरियल कलेज लन्डनका भूकम्प विज्ञ डा. स्टीफन हिक्स भन्छन्, “दुर्भाग्यवश यसो गर्न सकिँदैन।” तर पूर्वानुमान गर्न र संभावना देखाउन सकिन्छ। जस्तै क्यालिफोर्निया र जापानमा भूकम्पका यस्तो सूचकहरू पहिल्याउन सकिन्छ। सुरक्षित रहन के गर्न सकिन्छ र के नगर्ने? तयारी अवस्था बनाउनुहोस्। भूकम्प कहिले आउँछ भनेर सहज अनुमान नभए पनि विज्ञहरूले सधैं तयार रहनुपर्ने सुझाव दिन्छन्, योजना बनाउनु आवश्यक छ। डा. हिक्स भन्छन्, “यदि तपाईं भूकम्प बढी आउने क्षेत्रमा हुनुहुन्छ भने आपतकालीन अवस्थाको सामग्री घरमै राख्नु राम्रो हुन्छ।” त्यस्ता सामग्रीमा अतिरिक्त पानी, टर्च, प्राथमिक उपचार किट र खाना सामेल हुनुपर्छ।
रेडक्रसले थप व्यक्तिगत महत्त्वपूर्ण कागजातहरू, जस्तै नगद र औषधिको सूचीको प्रतिलिपि पनि तयारीमा राख्न सल्लाह दिएको छ। यदि भवन सुरक्षित छ भने अन्यत्र नजानुहोस्। अमेरिकी सरकारको भौगर्भिक निकाय यूएसजीएसका अनुसार तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ त्यहीँ बस्नुभयो भने चोटपटक लाग्ने सम्भावना कम हुन्छ। त्यसैले भूकम्पको समयमा बाहिर भाग्नु वा अर्को कोठा जान खोज्नु हुँदैन। विशेषज्ञहरूले “ड्रप, कभर र होल्ड अन” अर्थात् ‘निहुरिनु, छेक्नु र समात्नु’ लाई सुरक्षित रहन मूल मन्त्र बताउँछन्। घुँडा टेक्नू र हात तल राख्नाले माथिबाट झर्ने वस्तुबाट बच्न सकिन्छ। यदि नजिकै सुरक्षित ठाउँ नभए टेबल वा डेस्कमुनी बसेर भूकम्प सकिँदासम्म समय विताउनु उपयुक्त हुन्छ। पुराना घरमा बस्ने भए पनि टेबलमुनि बस्दा बढी सुरक्षित हुन्छ। घरका झ्याल र अग्ला भाग पहिल्यै भत्किने भएकाले त्यहाँबाट टाढा बस्न सल्लाह दिइन्छ।
भूकम्प रोकिएपछि मात्र खुल्ला क्षेत्रमा जानु उपयुक्त हुन्छ। यदि भूकम्प अवधिमा घरभित्र हुनुहुन्थ्यो भने, तर बाहिर छँदा आएको खण्डमा के गर्ने? “जहाँ हुनुहुन्छ त्यहीँ रहनुहोस्,” विज्ञहरूले सल्लाह दिन्छन्। घरबाहिर हुँदा बिजली तार, इन्टरनेट तार, इन्धन, ग्यास पाइपजस्ता वस्तुबाट टाढा रहनु चोटपटकबाट बचाउँछ। रूख, टेलिफोन पोल र भवनहरूबाट टाढा कुनै खुला ठाउँ रोज्नु पर्ने हुन्छ। अर्थक्वेक कन्ट्री अलायंसले भूकम्पका समयमा धेरै चोटपटक र मृत्युपछि हुने कारणहरूमा टेलिभिजन, बत्ती, गिलास र दराजका सामाग्रीहरू खसेर वा उडेर लाग्ने बताएको छ। शिक्षित बचाउ उपाय भनेको भारी फर्निचरहरू लचकदार पट्टिहरूले बाँधेर सुरक्षित बनाउनु हो। भूकम्पपछिको अर्को प्रमुख जोखिम फुटेका ग्यास पाइपबाट हुने चुहावट हो। डा. हिक्सले सन् १९०६ को सान फ्रान्सिस्को भूकम्पलाई उदाहरण माने। त्यस भूकम्पमा ३,००० भन्दा बढीले ज्यान गुमाए तर अधिकांश मृत्यु ग्यास पाइपलाइन विस्फोटबाट भएको थियो। उनी सबै ज्वलनशील वस्तुबाट टाढा रहन सल्लाह दिन्छन्। डा. हिक्सले भूकम्प जाँदा गर्ने क्रियाकलापमा अभ्यास गर्नुपर्ने महत्त्व पनि जोड दिएका छन्। “केही देशहरूमा भूकम्पको पूर्वाभ्यास गरिन्छ जहाँ सबैले के गर्ने भन्ने कुरा अभ्यास गर्छन्। टर्कीको त्यो भागमा त्यो थिएन किनभने त्यहाँ धेरै समयसम्म भूकम्प आएको थिएन।”
