प्राथमिक तहका पाठ्यपुस्तकहरू बालबालिकाको सोच, आत्मपहिचान र सामाजिक व्यवहार निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम भएकाले तिनमा समावेश विषयवस्तुमा गम्भीर बहस आवश्यक हुन्छ। शिक्षाविद्हरूका अनुसार पाठ्यपुस्तकमा गरिने लैङ्गिक, जातीय र पेसागत चित्रणले बालबालिकाको मनमा समाजप्रतिको बुझाइ र धारणा निर्माणमा गहिरो प्रभाव पार्दछ। बाल तथा किशोर मनोचिकित्सक डा. उत्कर्ष कार्कीले विविधता र समानताको सम्मान गर्ने नागरिक तयार गर्न पाठ्यपुस्तकमा समावेश उदाहरणहरूको आलोचनात्मक समीक्षा हुनुपर्ने बताएका छन्। २६ असार, काठमाडौं।
बालबालिकाले ‘अ’ बाट अनार, ‘आ’ बाट आमा, ‘क’ बाट कछुवा भन्दै अक्षरारम्भ गर्छन्। उनीहरूका लागि वर्णमाला भाषा सिक्ने पहिलो खुड्किलो हो। अक्षरसँगै प्रस्तुत गरिएका शब्द, चित्र र उदाहरणले बालबालिकालाई केवल भाषा मात्र सिकाइरहेको हुँदैन, समाज बुझ्ने आधार पनि निर्माण गरिरहेको हुन्छ। कल्पना गरौँ, कुनै बालबालिकाले ‘क्ष’ को उदाहरणका रूपमा ‘क्षेत्रीय’ पढ्छ भने अर्कोले ‘ज्ञ’ को उदाहरण ‘ज्ञानी’ पढ्छ। यी सामान्य शैक्षिक उदाहरणझैँ देखिए पनि बालमनोविज्ञान र शिक्षाशास्त्रका दृष्टिले यस्ता शब्दहरूले बालबालिकाको मनमा समाज, पहिचान, शक्ति र सम्मानबारे सूक्ष्म सन्देश छाड्न सक्छन्।
यही कारणले प्राथमिक तहका पाठ्यपुस्तकहरू अहिले केवल पढाइको सामग्रीका रूपमा मात्र नलिइ, बालबालिकाको सोच, आत्मपहिचान, सामाजिक व्यवहार र भविष्यको नागरिक चेतना निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा हेरिन्छ। नेपालका अधिकांश विद्यालयमा सिकाइको केन्द्र अझै पनि पाठ्यपुस्तक नै हो। शिक्षकले पढाउने विषयदेखि विद्यार्थीले गर्ने अभ्यास र परीक्षासम्म सबै पाठ्यपुस्तकमै केन्द्रित हुन्छ। यसले गर्दा एउटै पुस्तकले लाखौँ बालबालिकाको सोचमा समान प्रकारको प्रभाव पार्ने सम्भावना रहन्छ।
