उत्तरी पश्चिमी इरानमा वसन्त ऋतु सुरु भएसँगै राजमार्गहरूमा सवारी साधनहरूको आवागमन बढ्न थालेको छ र थुप्रै इरानीहरू फेरि आफ्नो मातृभूमिमा फर्कँदै छन्। “म एक महिना छोरासँग टर्कीमा बसें,” टर्कीको सीमा नजिकै भेटिएका एक बैंककर्मीले भने। “मेरो उत्तरतर्फको सहरमा विशेषगरी सैन्य ठाँउहरू इजरायली र अमेरिकी हवाई हमलाको निशानामा परे, तर उनीहरूले घर र नागरिक पूर्वाधारमा हमला गरेनन्,” पाँच साताको युद्धबारे उनले आफ्नो बुझाइ सुनाए। दुई हप्ताका लागि भएको युद्धविरामपछि केही इरानीहरू पुनः आफ्नै क्षेत्र फर्कने क्रममा छन्। “मलाई अझै पनि थोरै डर लागेको छ,” टाउकोमा रुमाल बाँधेकी एक वृद्धाले बताइन्। उनले भिडभाड भएका आवासीय क्षेत्रमा खसेका गोला बारूददेखि सडकमा गस्ती गर्ने इरानी अर्धसैनिक बलले दिने धम्कीहरूसम्म युवाहरूले भोगेको पीडा विस्तारमा सुनाइन्। “सबै कुरा भगवानको हातमा छ,” आकाशतिर संकेत गर्दै उनले भनिन्।
कतिपयले यो युद्धविराम लामो नटिक्ने आशंका पनि व्यक्त गरेका छन्। “इरान स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथिको आफ्नो नियन्त्रण छोड्दैन,” रातो भुवादार ज्याकेट लगाएकी एक महिलाले युद्धविराम नरहने दाबी गरिन्। टर्कीको सीमा पार गरी इरान प्रवेश गरेका एक व्यक्तिले अमेरिकी राष्ट्रपति माथि आक्रोश व्यक्त गरे। शान्तिको बारेमा सोध्दा उनले भने, “ट्रम्पले इरानलाई यत्तिकै छोड्दैनन्, उनी हामीलाई निल्न चाहन्छन्!” हवाई मार्ग बन्द भएकाले सडकमार्गले मात्र तेहरानसम्म पुग्न सकिन्छ। अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले बुधवार मात्रै ‘फक्स बिजनेस न्यूज’ संगको अन्तर्वार्तामा भनेका थिए कि अमेरिकी सशस्त्र शक्तिलाई एक घण्टाभित्र इरानका सबै पुल र ऊर्जा केन्द्र ध्वस्त पार्ने क्षमता भए पनि त्यसो गर्न चाहँदैनन्।
टर्कीबाट तेहरान पुग्न १२ घण्टा सडक यात्रा गर्नुपर्छ। गत साता भएको क्षेप्यास्त्र आक्रमणका कारण एउटा पुल भत्किएकोले घुमाउरो ग्रामीण सडक प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता छ। कानुन विशेषज्ञहरूका अनुसार नागरिक पूर्वाधारमाथि भएका आक्रमणहरू अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार कानुन उल्लंघन हुन सक्छन् र त्यस्ता क्रियाकलापहरूलाई युद्ध अपराधको श्रेणीमा राख्न सकिन्छ। तथापि अमेरिका र इजरायलले आफ्नो आक्रमणहरू केवल सैन्य स्थलहरूमा सीमित भएको दाबी गरिरहेका छन्। यस यात्रामा अमेरिकाले इरानको इस्लामिक रिभोल्यूशनरी गार्ड कोरका ध्वस्त बाराकहरू पनि देखियो। तब्रिज क्षेत्रका अन्य सैन्य, प्रहरी कार्यालय र कारखानामा पनि आक्रमण गरिएको छ।
इरानी राजमार्गमा १९७९ को क्रान्तिपछि तीन उच्चतम नेताहरूका तस्वीरहरू सहित नयाँ ब्यानरहरू टाँगिएका छन्। यीमा तत्कालीन सर्वोच्च नेता रुहोल्लाह अली खामेनेईदेखि सुरू भएको यो युद्धको शुरूमा मारिएका प्रधान नेता आयतुल्लाह अली खामेनेईसम्म छन्। हाल सर्वोच्च नेताको रुपमा घोषित आयतुल्लाहका उत्तराधिकारी मुज्तबा खामेनेईको तस्वीर पनि छ। उनी अमेरिकी आक्रमणमा गम्भीर घाइते भएको रिपोर्ट भए पनि सार्वजनिक रूपमा देखिएका छैनन्। उनी यो युद्धपछि नयाँ राजनीतिक र सुरक्षा नीति निर्माणमा सक्रिय रहेको बताइन्छ। इरानको परमाणु कार्यक्रम र होर्मुज जलमार्ग जस्ता संवेदनशील विषयमा पुराना शत्रु राष्ट्रहरूसँग गरिने वार्ताबारे रणनीति बनाएर अघि बढिरहेको छ।
वार्तामा युरेनियमको चर्चाइस्लामाबादमा अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्स नेतृत्वको प्रतिनिधिमण्डल र इरानी संसद्को सभामुख मोहम्मद बागेर गालिबाफ नेतृत्वको प्रतिनिधिमण्डलबीच २१ घण्टा लामो वार्ताको थप जानकारी बुधबार सार्वजनिक भयो। इरानी परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ताले आफ्नो देशले युद्धको पूर्ण अन्त्य, प्रतिबन्धको समाप्ति र अमेरिका तथा इजरायलले इरानमाथि गरेका आक्रमणहरूको क्षतिपूर्ति चाहेको बताएका छन्। वाशिङ्टनबाट आएका विवरणहरू अनुसार इरानले परमाणु संवर्धन बन्द गर्नुपर्ने, संवर्धन केन्द्रहरू ध्वस्त गर्नुपर्ने, प्रशोधित युरेनियम हटाउनुपर्ने, होर्मुज जलमार्ग खुलाउनुपर्ने र हमास तथा हिज्बुल्लाह जस्ता समूहलाई आर्थिक सहयोग बन्द गर्नुपर्ने शर्त अमेरिकाले राखेको बुझिन्छ।
इरानले अमेरिकाको २० वर्षसम्म युरेनियम संवर्धन बन्द गर्नुपर्ने माग अस्वीकार गर्दै पाँच वर्षसम्म स्थगन गर्न सकिने प्रस्ताव गरेको बुझिन्छ। अमेरिकाले ४४० केजी प्रशोधित युरेनियम हस्तान्तरण गर्न माग गरेको पनि इरानले अस्वीकार गरेको छ। होर्मुज जलमार्गसहित इरानी बन्दरगाहमा तेल ट्याङ्कर र जहाजहरूलाई ट्रम्पले नाकाबन्दी लगाएको भएपनि तेहरान झुक्ने संकेत देखिँदैन। तर ट्रम्पका टिप्पणीहरूले उनी इरानले चाँडै सैन्य र आर्थिक दबावमा परेर आत्मसमर्पण गर्ने अनुमान गर्छन्। इरानी सैन्य नेतृत्वमा रहेका शक्तिशाली कमान्डर अलि अब्दोल्लाहीले “पर्सियाको खाडी, ओमान सागर र रेड समुद्र पनि आयात-निर्यात बन्द गरिदिने” धम्की दिएका छन्।
जे होस्, हामी तेहरानतर्फ जाँदा, पाकिस्तानका सेना प्रमुख असिम मुनिरले इरान र अमेरिकाबीच मध्यस्थता गर्दै छन्। उनी मध्यस्थता प्रयास तीव्र बनाउने र द्विपक्षीय मतभेद हटाउने उद्देश्यले इरान पुगेका हुन्। ह्वाइट हाउसकी प्रेस सचिव क्यारोलाइन लेभिटले अमेरिका र इरानबीच दोस्रो चरणको वार्ता पनि पाकिस्तानको मध्यस्थतामा इस्लामाबादमा हुनेबारे चर्चा भइरहेको बताएकी छन्। आगामी साताबाट सकिने युद्धविरामलाई लम्ब्याउने विषयमा पनि छलफल भइरहेको छ। वाशिङ्टनबाट आएका विश्लेषणअनुसार निकट भविष्यमा अमेरिकाका लागि प्रत्यक्ष युद्ध वा आक्रमक चरण समाप्त हुनसक्छ। यद्यपि इरानभित्र देशको भविष्यबारे विभिन्न मत विभाजन भएता पनि हाल विकसित अवस्थालाई व्यवस्थित गर्दै उनीहरू अगाडी बढिरहेका छन्। इरानमा युद्ध अघि देशभरमा विरोध प्रदर्शनहरू भएका थिए। सरकारले सुरक्षाकर्मीमार्फत प्रदर्शनकारीलाई दबाउन बल प्रयोग गर्दा हजारौंको मृत्यु भएको थियो। अमेरिकासँग सम्झौता भएसँगै कडा प्रतिबन्ध हटे पनि इरानी जनता परिवर्तनको आशा राख्दछन् कि राख्दैनन् भन्ने प्रश्न अझै बाँकी छ।
