कन्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिका वनहरा क्षेत्रमा मुक्त कमैया परिवारले सडक छेउको बगर खेतीबाट फलफूल र तरकारी बिक्री गरी आफ्नो जीविका चलाइरहेका छन्। वनहरा मुक्त कमैया बसोबास भएका ८० भन्दा बढी परिवार बगर खेतीमा संलग्न भएर दैनिक पाँच हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गरिरहेका छन्। सरकारको कृषि अनुदान, सिँचाइ र बजार व्यवस्थापन कार्यक्रमले मुक्त कमैया परिवारसम्म पूरै पहुँच पाउन सकेको छैन र उनीहरू प्रायः आफ्नै लगानीमा निर्भर छन्। २७ वैशाख, कन्चनपुर।
पूर्वपश्चिम महेन्द्र राजमार्ग हुँदै जाने सवारीसाधनहरूले कहिलेकाहीं कृष्णपुर नगरपालिकाको वनहरा क्षेत्रमा अल्पविराम लगाउँछन्। सडक छेउमा बनाइएका साना झुपडीहरूमा हरिया काँक्रा, तरबुजा, खरबुजा र लौका राखिएका हुन्छन्। चर्को गर्मीमा शीतलता खोज्दै यात्रीहरू त्यहाँ रोकिन्छन्, फलफूल किनेर फेरि यात्रामा लाग्छन्। तर सडक छेउको यो सानो व्यापार मात्र यात्रुको तिर्खा मेटाउन होइन, मुक्त कमैया परिवारको जीविकासँग संघर्ष र आत्मनिर्भरताको महत्वपूर्ण स्रोत पनि हो।
कृष्णपुर नगरपालिका-२ का नीरज रानाले विगत चार वर्षदेखि वनहरा नदीको बगरमा फलाउने फलफूल र तरकारी बिक्री गरेर परिवारको गुजारा चलाइरहेका छन्। राजमार्ग किनारमै व्यापार गर्ने अधिकांश ग्राहकहरू सवारी चालक र यात्रु हुन्। “बिहानदेखि साँझसम्म सडक छेउमा बसेर तरकारी र फलफूल बेच्दा हुने आम्दानीले परिवारको दैनिक आवश्यक खर्च चल्ने गरेको छ,” उनले भने। राना मुक्त कमैया बस्तीमा बस्छन्। करिब तीन दशकअघि सरकारले पुनःस्थापनाको क्रममा उनलाई पाँच कट्ठा जमिन उपलब्ध गराएको थियो। त्यही जमिनमा कच्चा घर बनाएर परिवार बस्दै आएको छ।
माघदेखि वनहरा नदी किनारको बगरमा खेती गर्ने उनी काँक्रा, तरबुजा, खरबुजा, लौका र तितेकरेला उत्पादन गर्दछन् भने घर नजिकैको बारीमा मकै लगाएका छन्। उत्पादन भएका तरकारी र फलफूल यहाँ राजमार्ग छेउमै बिक्री गरिन्छ। “दैनिक पाँच हजार रुपैयाँजतिको बिक्री हुन्छ,” रानाले बताए, “सिजनमा ५० हजारदेखि एक लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी हुन्छ, जसले परिवारको गुजारा चलिरहेको छ।”
वनहरा मुक्त कमैया बस्तीका ८० भन्दा बढी परिवार अहिले बगर खेतीमा संलग्न छन्। नदी किनारको बगरमा उत्पादित तरकारी र फलफूल बिक्रीको सबैभन्दा ठूलो समय करिब छ वर्ष पुरानो भएको स्थानीय किसान शिवलाल रानाले बताए। उनले आफ्नै रूपमा सात कट्ठा क्षेत्रफलमा तरबुजा र १० कट्ठामा लौका, घिरौँला तथा करेला रोपेका छन्। “गत वर्ष तरबुजा बिक्री नगरिएको कारण घाटा भयो, त्यसैले यस वर्ष कम तर बाँकी कृषिजन्य बाली बढी लगाएको छु,” शिवलालले भने, “सिजनमा पाँच लाख रुपैयाँसम्मको बिक्री हुँदा दुई-तीन लाख रुपैयाँसम्म बचत हुन्छ।”
उनका अनुसार खेती नै परिवारको मुख्य आयस्रोत हो। “अरु कुरा काम लगाउने आधार छैन,” उनले थपे, “यसबाटै वर्षभर खर्च धान्नुपर्ने हुन्छ।” सडक छेउमा तरबुजा प्रति किलो २५, काँक्रा ४०, घिरौँला ६० र तितेकरेला ५० रुपैयाँमा बिक्री भईरहेको छ। काँचो मकै प्रति घोगा १५ रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको छ। गर्मीमा ताजा काँक्रा र तरबुजा किन्ने अधिकांश यात्रीहरू वनहरा क्षेत्रमा रोकिने गर्छन्।
तरकारी किन्ने सवारी चालक रमेश बोहराले यहाँ पाइने उत्पादनहरू ताजा र सस्तो हुँदा प्रायः किनमेल गर्ने गरेको बताए। “राजमार्गमै ताजा तरकारी र फलफूल पाइन्छ, यहाँका काँक्रा र तरबुजा निकै मिठा छन्,” उनले भने, “स्थानीय किसानको उत्पादन किन्दा उनीहरुलाई पनि सहयोग पुग्छ।” तर सडकछेउमै व्यापार गर्नुपर्ने बाध्यताले दुर्घटना जोखिम बढेको व्यवसायी मुक्त कमैयाले बताए। उच्च गतिमा गुड्ने सवारीका कारण सुरक्षा समस्या रहेको जनाए।
तरकारी र फलफूल बिक्रीमा संलग्न धीरेन्द्र रानाले सुरक्षित बजार व्यवस्थापनको आवश्यकतामा जोड दिए। “नगरपालिकाले सुरक्षित बिक्री स्थल बनाइदियो भने सहज हुन्थ्यो,” उनले भने। “व्यवस्थित ठाउँ भए दुर्घटनाको जोखिम कम हुन्थ्यो तर अहिलेसम्म कुनै पहल भएको छैन।” बगर खेतीबाट राम्रो आम्दानी भए पनि ठुलो लगानी र मिहिनेत आवश्यक पर्ने उनीहरूको भनाइ छ।
शुरुमा खेतीको लागि ३० हजारदेखि एक लाख रुपैयाँ खर्च लाग्ने गरेको छ। मलखाद, बिउबिजन, जोताइ–खोदाइ, सिँचाइ र अन्य कामको खर्च बढी पर्ने किसान अनिता रानाले जानकारी दिइन्। “खेती सजिलो छैन, दिनरात मिहिनेत गर्नुपर्छ,” उनले भनिन्, “राम्रो व्यवस्थापन गरे मात्रै उत्पादन राम्रो हुन्छ।”
स्थानीय जुगमानी चौधरीले बगरमा उत्पादन भएका तरकारी बिक्री गरेर घरका लागि आवश्यक खाद्यान्न जुटाएको बताइन्। “खेतीबाट आएको पैसाले चामल, नुन र तेल किन्छौं,” उनले भनिन्, “यसले घरको गुजारा चलिरहेको छ।” विरा रानाका अनुसार बगर खेतीले मुक्त कमैया परिवारको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ। “बगरमा बगाएको पसिना खेर छैन,” उनले भने, “परिश्रम गरे उत्पादन राम्रो हुन्छ र आम्दानी पनि प्राप्त हुन्छ। यो खेतीले हाम्रो जीविका चलाइरहेको छ।”
अहिलेको अवस्थासम्म परिवार रोजगारीको लागि गाउँ-गाउँ दौडिनुपर्ने अवस्था थिएन, तर अहिले आफ्नै उत्पादन बिक्री गरेर परिवारलाई आत्मनिर्भर बनाउन सफल भएका छन्। वनहरा मुक्त कमैया परिवारका लागि बगर खेती आम्दानी मात्रै नभइ आत्मनिर्भरताको आधार बन्ने क्रममा छ। तर कृषि अनुदान, सिँचाइ, बिउबिजन तथा बजार व्यवस्थापन जस्ता सरकारी कार्यक्रमहरू अझै मुक्त कमैया परिवारसम्म पूर्ण रूपमा पुग्न सकेका छैनन्। धेरैजसो आफ्नै लगानी र परिश्रममा भर पर्ने अवस्था छ।
लीलावती वडायकले भनिन्, “सरकारले थोरै सहयोग गरेमा उत्पादन अझ बढ्न सक्छ। बजार व्यवस्थापन र कृषि सामग्री सहयोग पाए आम्दानी पनि बढ्छ।” वनहरा नदी किनारको बगर अहिले मुक्त कमैया परिवारको आशा बनेको छ। बिहानदेखि साँझसम्म पसिना बगाएर उत्पादन गरिएका तरकारी र फलफूलहरूले मुक्त कमैया परिवारको घर खर्च मात्र धान्नु भएको छैन, जीवनयापनमा आत्मसम्मानका साथ बाँच्नको आधार पनि बनेको छ।
