समाचार सारांश नेपालमा ३० लाखमा बनेको फिल्मले १ करोड ग्रस कलेक्सन गर्दा पनि निर्माताको वास्तविक नाफा करिब २ लाख २५ हजार मात्र हुन्छ। चलचित्र विकास बोर्डका अनुसार ‘परालको आगो’ले ४ करोड २५ लाख, ‘राम नाम सत्य’ले ३ करोड ४० लाख र ‘पहाड’ले ६३ लाख कमाएको छ। नेपालको फिल्म उद्योगमा नयाँ निर्माता निरन्तर प्रवेश गरिरहेका छन्, तर धेरैले उद्योगको वास्तविकता नबुझी लगानी गर्दा घाटामा पर्ने अवस्था छ। एउटा फिल्मले १५ करोड कमायो भने धेरैलाई लाग्छ — अरू सबै काम छाडेर फिल्म बनाउनु लाभदायक काम रहेछ। २/३ करोड लगानी गरिएको फिल्मले १० करोड कमाएको सुनेर हाम्रो कान ठाडा हुन्छन्। तर वास्तविकता केही फरक छ। जस्तो एउटा फिल्मले १ करोड कमायो भने के हुन्छ, अब त्यो गणना गरौं। सबभन्दा पहिले १३ प्रतिशत भ्याट कटौती हुन्छ, त्यसपछि करिब ८७ लाख रुपैयाँ बाँच्छ। त्यसपछि ५ प्रतिशत स्थानीय विकास कर तिर्नुपर्छ, जसपछि करिब ८२ लाख पुग्छ। अब यो रकम हल सञ्चालक र निर्माता बीच ५०–५० प्रतिशत बाँडफाँड गरिन्छ भने निर्माताको हिस्सा ४१ लाख हुन्छ। त्यसपछि वितरकको हिस्सा आउँछ, जसले एडभान्स लिएमा कटौती हुन्छ, नभए कम्तिमा ५ प्रतिशत कमिसन जान्छ। यसपछि निर्माताको हातमा करिब ३६ लाख बँच्छ। पछि हलमा फिल्म रिलिज गर्न लाग्ने सर्भर चार्ज, प्रविधि शुल्क जस्ता खर्च थपिन्छन्। मानौं ३ लाख लाग्यो भने अन्ततः निर्माताको हातमा करिब ३३ लाख मात्र आउँछ। यदि फिल्म बनाउन ३० लाख लागेको थियो भने नाफा ३ लाख हुन्छ, जसमा २५ प्रतिशत मुनाफा कर दिनुपर्छ र निर्माताको वास्तविक नाफा करिव २ लाख २५ हजारमात्र हुन्छ। ग्रस कलेक्सनको रकम फिल्म रिलिज भएको एक वा दुई हप्तामै निर्माताको हातमा आउँदैन, कतिपय अवस्थामा १ देखि ६ महिनासम्म लाग्न सक्छ। ००० अब ०७९ वैशाखमा प्रदर्शन भएका केही फिल्महरूको कमाइ हेरौं। चलचित्र विकास बोर्डका अनुसार ‘परालको आगो’ ले ४ करोड २५ लाख ४६६ रुपैयाँ ग्रस कलेक्सन गरेको छ। ‘राम नाम सत्य’ ले ३ करोड ४० लाख ८१ हजार ६९१ रुपैयाँ र ‘पहाड’ले ६३ लाख ९३ हजार १५२ रुपैयाँ कमाएको छ। ‘लालीबजार’ को आधिकारिक कलेक्सन अहिलेसम्म आएको छैन। निर्मातालाई वास्तविक लगानी कति भयो थाहा नै होला, तर चलचित्र विकास बोर्डले सार्वजनिक गरेको वार्षिक आम्दानी तथ्यांक यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ। अब स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ—यी कमाइबाट निर्माताले कति लाभ उठाए होला? यसको उत्तर त्यति जटिल छैन। सुरुमा प्रस्तुत गरिएको आम्दानी बुझ्न सकेपछि निर्माताको वास्तविक नाफा अनुमान गर्न सजिलो हुन्छ। ००० विश्वभर फिल्म उद्योग जोखिमपूर्ण मानिन्छ, तर विकसित उद्योग भएका देशमा निर्माता विभिन्न आर्थिक स्रोतहरू गठन गरेर अग्रसर हुन्छन्। ओटीटी अधिकार, स्याटेलाइट, टेलिभिजन राइट्स, डिजिटल स्ट्रिमिङ, विदेश प्रदर्शन अधिकार, ब्रान्ड सहकार्य, म्युजिक राइट्स, युट्युब आम्दानी, वितरण सम्झौता र अग्रिम लगानी र सहकार्यले निर्माता सुरक्षित रहन्छन्। तर नेपालमा यति सुविधा छैन। सामाजिक सञ्जाल र मिडियामा देखिने जस्तो सजिलै करोडौं कमाइ हुँदैन। सुपरहिट फिल्महरु बाहेक कयौं फिल्महरू अपेक्षित कमाइ जुटाउन सक्दैनन्। बाहिर देखिने र वास्तविक आम्दानीबीच ठूलो अन्तर छ। यही स्थिति हुँदाहुँदै पनि नेपालमा फिल्म निर्माण कहिल्यै रोकिएको छैन। धेरै निर्माता फिल्म बनाएर घाटामा छन्; कोही ऋणमा डुबेका छन्, कोही सम्पति बेचेर ऋण तिर्न खोज्छन्, कतिपय भागाभागमा पुगेका छन्। अन्ततः किन बन्छन् फिल्म? को र किन यस्तो जोखिम लिन्छ? निर्माता सुरुमै सबै बुझेर फिल्म बनाउँछन् या पछि थाहा पाइरहेका छन्? यी प्रश्न गम्भीर छन्। बेवास्ता गरे नेपाली फिल्म उद्योगमा निर्माताको रुवाबासी दीर्घकालीन हुनेछ र उद्योगमा उन्नति कठिन हुनेछ। यहाँ बन्न लागेको फिल्मको चर्चा बढी हुन्छ, तर असफल बनेका निर्माताको कथा प्रायः बाहिर आउँदैन। त्यसैले नयाँ अनुहार निरन्तर फिल्म उद्योगमा प्रवेश गरिरहेका छन्। ००० नेपाली फिल्म उद्योगमा लगानी गर्ने निर्माता मुख्यतः दुई किसिमका हुन्छन् — एक त जो क्षेत्रलाई राम्रोसँग बुझेर वर्षौं फिल्म बनाइरहेका छन्, र अर्को जो सुनेर वा अरूको प्रभावमा, वा उत्साहमा लगानी गर्ने, जसलाई उद्योगको वास्तविकता थाहा छैन। नयाँ निर्माता निरन्तर भित्रिरहेका छन्, तर उनीहरूले के अपेक्षा राखेका छन् र पछि के अवस्था छ भन्ने बारे गम्भीर छलफल कमै हुन्छ। एउटा निर्माता एक–दुई फिल्मपछि हार मान्ने कमै पाइन्छ, तर निर्देशक वा लेखकहरूले ‘फिल्मबाट करोडौं कमाइ हुन्छ’, ‘हाम्रा साथीहरूले कमाइसके’ भनेर नयाँ लगानीकर्ता उत्साहित बनाउँछन्। फिल्म क्षेत्रलाई नजिकबाट बुझ्नेहरूले यो यथार्थ लगानीकर्तालाई छिपाउनु हुँदैन भन्छन्। झुटो सपना देखाएर होइन, वास्तविकता स्पष्ट राखेर मात्रै स्वस्थ उद्योग बनाउँन सकिन्छ। स्क्रिप्ट लेखक प्रदीप भारद्वाजका अनुसार नयाँ निर्माता आउनुलाई समयसापेक्ष परिवर्तनको रूप मान्न सकिन्छ। ‘आजका पुराना निर्माता पनि पहिले नयाँ थिए’ भन्छन् उनले। पुराना बाटो छाडी समाचार बाटो रोजे जसमा धेरै समय बिताए। फिल्म लेखक तथा निर्देशक मनोज पण्डितले भने फरक मत राख्छन्। नयाँ निर्माता निरन्तर बढ्दो देखेरै यसका गम्भीर छलफल हुनुपर्ने तर कम हुनुलाई हाम्रो दुर्भाग्य मान्छन्। उनका अनुसार ‘निर्माता डुबिरहेका छन्, धेरैले उद्योगको अवस्था नबुझेका छन्, तर नयाँ निरन्तर आइरहेका छन्। यो अचम्मको अवस्था हो।’ रविन्द्रसिंह बानियाँले पनि फिल्म उद्योगको वास्तविक निर्णयलाई धेरैले नबुझेको बताउँछन्। बाहिरी कलेक्सन र वास्तविक आम्दानीबीच ठूलो फरक हुन्छ। सामान्यत १० करोड ग्रस हुँदा निर्माताको हातमा करिब ३ करोड मात्र पुग्छ। उद्योगमा लगानी शरीरसापेक्ष जोखिमपूर्ण छ, रेस्टुरेन्ट डुब्यो भने कम्तीमा टेबल फर्निचर बेचेर लगानी फिर्ता गर्न सकिन्छ, तर फिल्म डुब्यो भने अन्तमा हार्डडिस्क मात्र बच्ने बानियाँ बताउँछन्। यदि उद्योगमा नाफा सजिलो हुन्थ्यो भने किन ठूला व्यवसायी यस क्षेत्रमा खुलेर लागिरहेको छैन? सफल हुने सम्भावना निकै कम छ। जुवामा जित्ने संभावना बढी छ, फिल्म उद्योगमा ५ प्रतिशतभन्दा कम छ। यो यथार्थ स्पष्ट नबुझिएसम्म नयाँ निर्माता प्रवेश बन्द हुँदैन भन्ने उनको बुझाइ छ। ००० नेपालमा हरेक वर्ष करिब ७०देखि १०० फिल्म बन्ने गर्छन्, तर उनीहरूमा थोरैले मात्र व्यापारिक सफलता पाउँछन्। बजारले देखाएको अनुसार ५ देखि ८ प्रतिशत मात्रै चलचित्र लगानी उठाउँछन्, बाँकी घाटामा जान्छन्। यसबेला उठ्ने प्रश्न — लगानी डुब्ने सम्भावना यति धेरै हुँदा पनि किन निर्माता फिल्म बनाउन आउँछन्? पुराना र अनुभवी निर्माताले मात्र सीमित लगानी दोहोर्याइरहेका छन्, नयाँ चलचित्रमा नयाँ अनुहार निर्माता भेटिन्छन्। एक–दुई ब्लकबस्टरले ‘फिल्ममा पैसा छ’ भन्ने भ्रम बनाइरहेका छन्, तर वास्तविकता कडा छ। एक चलचित्र असफल हुँदा सामान्य घाटा होइन, १ देखि ३ करोडसम्म नोक्सानी लाग्छ। नेपालजस्तो अर्थतन्त्र भएमा यो रकम ठूलो हुन्छ। कतिपय निर्माता पछि कहिल्यै फर्कन सक्दैनन्, र फर्किनेहरू पनि दयनीय अवस्थामा हुन्छन्। ००० फिल्ममा लगानी सुरक्षित छैन, मुख्य कारण व्यवस्थित बजारको अभाव हो। नेपालभर थोरै सिनेमा हल छन्। भएका हलमा नेपाली फिल्मले टिक्न संघर्ष गर्छ। हिन्दी र दक्षिण भारतीय फिल्मको प्रभुत्व धेरै छ। दर्शक रुचि पनि छिटो बदलिँदैछ, तर नेपाली फिल्मकर्मीहरू पुग्न सकेका छैनन्। धेरै निर्माता ग्ल्यामर, चर्चा, फोटो तथा नाम देखाउने सपना लिएर निर्माण क्षेत्रमा आउँछन्, तर फिल्म उद्योग गहिरो अध्ययन, बजार बुझाइ र रणनीति लिएर अघि बढ्नुपर्ने व्यवसाय हो। भावनात्मक निर्णयले लगानी प्रायः जोखिमपूर्ण हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म उद्योगसँग तुलना गर्दा नेपाल स्थितिलाई अझ स्पष्ट देखिन्छ। हलिउड, बलिउड, दक्षिण भारतीय फिल्म उद्योगमा पनि फिल्म असफल हुन्छ, तर विशाल बजार, बलियो वितरण प्रणाली, डिजिटल प्लेटफर्म र विश्वव्यापी पहुँच छ। एकपटक असफल हुँदा पनि जोखिम व्यवस्थापनको विकल्प हुन्छ। तर नेपालमा बजार सानो, लगानी सीमित र दर्शक संख्या कम छन्। धेरै निर्माता व्यवसायिक योजना नभई भावनात्मक निर्णयमा छन्। यही कारणले धेरै निर्माता एकपटक असफल भएपछि फर्कन सकेका छैनन्। पुराना निर्माता हराउँदैछन्, नयाँ निरन्तर आइरहेका छन्। फिल्मको वास्तविक आम्दानी र घाटा तथ्य सार्वजनिक नहुने कारणमा भ्रम सिर्जना भइरहेको छ। केहीले आरोप लगाउँछन्—व्यक्तिगत स्वार्थ र सम्बन्धका कारण यस्ता संवेदनशील विषयहरू खुल्ला रूपमा उठाइँदैनन्।
