साङ्लाबारे अनौठा तथ्य: फोक्सो नभए पनि सास फेर्ने जीवनशैली, टाउको काटिए पनि जीवित रहन सक्ने क्षमता

हामीमध्ये धेरैले घरमा साङ्ला देख्दा डर वा घिन लाग्ने गरेका हुन्छौं। संसारभरि साङ्लाका ४,६०० भन्दा बढी प्रजातिहरु पाइन्छन्, जसमध्ये करिब ३० प्रजाति मात्र मानिसको आवास क्षेत्रमा वा घरमा भेटिन्छन्। यो सानो जीव कति शक्तिशाली छ भन्ने कुरा बुझ्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यसले पृथ्वीमा भएका चार ठूला महाविनाश झेलिसकेको छ र परमाणु बमको प्रभाव पनि सहन सफल भएको छ। करोडौँ वर्ष पुरानो साङ्लाको इतिहास डायनासोरभन्दा पनि पुरानो मानिन्छ। सन् १८६५ मा वैज्ञानिक स्यामुएल हबर्ड स्कडरले अमेरिकाका कोइला खानीमा करिब ३० करोड वर्ष पुराना साङ्लाका पखेटाका फोसिलहरु फेला पारेका थिए। त्यो बेला ती पखेटाहरुको लम्बाइ ४ देखि ७ सेन्टिमिटरसम्म हुन्थ्यो। सन् २०१८ मा लन्डनस्थित इम्पेरियल कलेजका वैज्ञानिकहरुले ती ३० करोड वर्ष पुराना जीवाश्मको त्रिआयामिक (थ्रीडी) भर्चुअल मोडेल बनाए, जसबाट त्यतिबेला साङ्लाको वास्तविक शारीरिक संरचना बुझ्न सजिलो भयो।

साङ्लाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता यसको जीवन्त रहने अद्भुत क्षमता हो। यसले पृथ्वीमा भएका चार ठूला महाविनाशलाई समेत पार गरेको छ। लेट डेभोनियन महाविनाश लगभग ३६ करोड वर्षअघि समुद्रमा अक्सिजनको अत्यधिक कमीका कारण करिब ७५ प्रतिशत प्रजातिहरु नष्ट भए, तर साङ्ला बाँचे। पर्मियन–ट्रायासिक महाविनाश लगभग २५ करोड वर्षअघिको घटना हो, जसमध्ये साइबेरियामा विशाल ज्वालामुखी विस्फोट, अम्लीय वर्षा र वातावरणीय विनाशका कारण समुद्री जीवका ९५ प्रतिशत र स्थलचर जीवका ७० प्रतिशत प्रजातिहरु नष्ट भए। साङ्ला भने दलदलमुनि लुकेर र सडेका वस्तुहरु खाएर बाँच्न सफल भयो। ट्रायासिक–जुरासिक महाविनाश लगभग २० करोड वर्षअघिको घटना हो, जुन विशाल ज्वालामुखी गतिविधिका कारण करिब ८० प्रतिशत जीव लोप भए, तर साङ्ला पुनः जीवित रहन सफल भयो।

साङ्लाको शरीर अन्य जीवजन्तुहरुको तुलना मा निकै फरक हुन्छ। यसले तीन मुख्य भागमा विभाजित हुन्छ: टाउको, ढाड र पेट। टाउकोमा दुईवटा आँखा हुन्छन्, जसले करिब ३६० डिग्रीसम्मको दृश्य क्षेत्र हेर्न सक्छन्। यसमा दुईवटा एन्टेना पनि हुन्छन्, जुन सेन्सरको रूपमा कार्य गर्छन्। साङ्लाको मुटु १३ वटा कोठामा विभाजित हुन्छ। रोचक पक्ष के छ भने, साङ्लामा फोक्सो हुँदैन; यसले शरीरका छेउछाउमा रहेका साना प्वाल (स्पाइराकल) मार्फत सास फेर्छ। यसका रगतमा हेमोग्लोबिन नहुँदा रगत रातो नभई सेतो वा पहेँलो रंगको हुन्छ। टाउको काटिएपछि पनि साङ्ला जीवित रहन सक्छ। यसको स्नायु प्रणाली टाउकोमा मात्र सीमित नरहँदा, शरीरका विभिन्न भागमा स्नायु केन्द्रहरू फैलिएका हुन्छन्, जसले गर्दा शरीरको कुनै पनि भाग क्षतिग्रस्त भए पनि अन्य भागले काम गर्न सक्छ।