समाचार सारांश समीक्षा पश्चात तयार गरिएको। अमेरीकी मनोवैज्ञानिक हावर्ड गार्डनरले सन् १९८३ मा बहु-बुद्धिमत्ता सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दै बुद्धिमत्तालाई केवल परीक्षा वा आईक्यूमा सीमित नराख्नुपर्ने तर्क गरेका छन्। हावर्ड गार्डनर अमेरिकी मनोवैज्ञानिक, शिक्षाविद् तथा अनुसन्धानकर्ता हुन्। उनी सन् १९४३ जुलाई ११ मा अमेरिकाको पेन्सिलभेनिया राज्यमा जन्मिएका थिए। शिक्षा र मानव बुद्धिको अध्ययनमा उनको महत्वपूर्ण योगदान छ। गार्डनरले लामो समय हार्वर्ड विश्वविद्यालयसँग आवद्ध भएर अनुसन्धान गरेका छन्।
गार्डनरले परम्परागत रूपमा बुद्धिमत्तालाई केवल परीक्षा वा आईक्यूबाट मापन गर्ने धारणा अपर्याप्त भएको बताएका छन्। उनका अनुसार प्रत्येक व्यक्तिमा विभिन्न प्रकारका क्षमता र प्रतिभा हुन्छन्। गार्डनरको सिद्धान्त परिचय सन् १९८३ मा गार्डनरले बहु-बुद्धिमत्ता सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। उनले ८ विभिन्न प्रकारका बुद्धिमत्ताहरू पहिचान गरे र यी बुद्धिमत्ताहरू विभिन्न संयोजनमा रहेका हुन्छन् भन्ने कुरामा जोड दिए। प्रत्येक बुद्धिमत्ताले व्यक्तिले सूचना कसरी प्रशोधन गर्छ र सिक्न कसरी मद्दत गर्छ भन्ने व्याख्या गरेका छन्।
आठ बहु-बुद्धिमत्ताहरूको सिंहावलोकन
१. भाषिक बुद्धिमत्ता: भाषालाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्ने, बोल्ने, लेख्ने र अभिव्यक्त गर्ने क्षमताहरू।
२. तार्किक-गणितीय बुद्धिमत्ता: समस्या समाधान गर्ने, तर्क गर्ने र गणितीय अवधारणाहरूमा दक्षता।
३. दृश्य-स्थानिक बुद्धिमत्ता: कला, चित्र, आकार, वास्तुकला लगायतका क्षेत्र र स्थानको कल्पना तथा बुझ्ने क्षमता।
४. शारीरिक-गतिशील बुद्धिमत्ता: शरीरलाई प्रयोग गरेर सिक्न र कार्य गर्न सक्ने क्षमता।
५. सांगीतिक बुद्धिमत्ता: संगीत, लय-ताल तथा सिर्जना बुझ्ने र तिनीहरू बनाउन सक्ने क्षमता।
६. अन्तर-व्यक्तिगत बुद्धिमत्ता: अरूका भावना बुझ्ने र सहकार्य गर्न सक्ने क्षमता।
७. आत्म-व्यक्तिगत बुद्धिमत्ता: आत्म-जागरुकता, आत्म-प्रतिबिम्ब क्षमताका साथै आफ्ना भावना र प्रेरणाको गहिरो ज्ञान राख्ने।
८. प्राकृतिक बुद्धिमत्ता: प्रकृति, वनस्पति, जीवजन्तु र वातावरणसम्बन्धी बुझाइ।
कक्षाकोठामा बहु-बुद्धिमत्ताको प्रयोग – व्यक्तिगत शिक्षा – विविध निर्देशन विधि – सहयोगी र सहकर्मी शिक्षा – समावेशीता र समानतालाई प्रोत्साहन – विद्यार्थीहरूलाई प्रत्यक्ष संलग्न गराएर प्रेरणा बढाउने – समग्र विकास प्रवर्द्धन। कक्षा कोठामा बहु-बुद्धिमत्ता कसरी लागू गर्ने? विभिन्न बुद्धिमत्ताहरूलाई सम्बोधन गर्ने विभिन्न विधिहरू अपनाउनु उपयोगी हुन्छ। विद्यार्थीहरूलाई अन्य बुद्धिमत्ताहरू विकास गर्न प्रोत्साहित गर्दै आफ्ना बलहरू प्रयोग गर्न मार्गदर्शन दिनु राम्रो हुन्छ।
पाठ योजना तयार गर्दा समूह कार्य, शारीरिक गतिविधि, दृश्य र व्यवहारिक सिकाइहरू समावेश गर्न सकिन्छ। प्रत्येक विद्यार्थीको क्षमता बुझ्दै सहयोगी वातावरण सिर्जना गर्ने। विद्यार्थीहरूलाई सिकाइ प्रक्रियामा सहभागी गराउने र सफल हुन प्रेरित गर्ने। शिक्षा क्षेत्रमा यसका महत्व प्रत्येक बालबालिकाको सिक्ने शैली र क्षमता फरक हुन्छ भन्ने विश्वास स्थापित गर्ने। शिक्षणलाई विद्यार्थी केन्द्रित बनाउने। केवल परीक्षा नभई विभिन्न क्षमता पहिचान गर्न प्रेरित गर्ने। विद्यालयहरूमा विभिन्न शिक्षण विधि अपनाउन प्रोत्साहन गर्ने। गार्डनरको सिद्धान्तले व्यक्तिहरूलाई फरक तरिकाले सिक्छन् भन्ने मान्यता दिँदै शिक्षामा भिन्न निर्देशनलाई बढावा दिएको छ। यसले मानिसको क्षमता केवल अंक र आईक्यूमा सीमित छैन भन्ने कुरा स्पष्ट पारेको छ। बालबालिकाका व्यक्तिगत क्षमताहरू पहिचान गरी उनीहरूको समग्र विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। यसले शिक्षकहरूलाई विविध बुद्धिमत्ताहरूलाई सम्बोधन गर्न र अझ समावेशी सिकाइ वातावरण सिर्जना गर्न प्रेरित गर्दछ। (लेखक पूजा खड्का शिक्षिका हुन्, उनी लमही-६, दाङको गोरखा मोडेल सेकेन्डरी स्कुलमा कार्यरत छिन्)
