देशमा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भएपछि २०४६ सालमा दोस्रो पटक विभाजित भएको नेपाली कांग्रेसले आइतबारदेखि आफ्नो १५औँ महाधिवेशन सुरु गरेको छ। निर्वाचन आयोगबाट आधिकारिकता प्राप्त गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले नीति र नेतृत्वमा परिवर्तन गर्दै पार्टीको सर्वोच्च भेला आयोजना गरिरहेको छ भने पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पक्षले मङ्सिर महिनामा समानान्तर महाधिवेशन घोषणा गरी पार्टीका फरक गतिविधि सञ्चालन गरिरहेको छ। कांग्रेसकी उपसभापति पुष्पा भुसालले बताइन्, “महाधिवेशन वैधानिक आधारमा भइरहेको छ र यो वैधानिक फुट होइन।” “कांग्रेस एक हुनु पर्ने विषय राष्ट्रिय राजनीति र आवश्यकतासँग सम्बन्धित छ। तर यस्तो राजनीतिक विवादलाई कानुनी विषय बनाउँदा अवस्था झन् जटिल भएको छ,” भुसालले भनिन्। “यसले कुनै तहमा मनोवैज्ञानिक विभाजन ल्याएको छ। महाधिवेशनपछि आउने केन्द्रीय समितिले सबैलाई समेट्ने गरी काम गर्नुपर्छ।”
देउवा पक्षीय नेता प्रकाशशरण महतले भने, “कांग्रेसमा फुट हुँदा कुनै पक्षलाई लाभ हुँदैन र तत्काल कुनै एकताको सम्भावना पनि देखिएको छैन।” “हामीले दुवै पक्षलाई महाधिवेशन स्थगित गर्ने प्रस्ताव गरेका थियौं। अदालतलाई नकुुरीकन सहमति बन्न सक्थ्यो। तर उहाँहरूले प्रक्रिया अघि बढाएपछि हामीले पनि अघि बढायौं।” असोज १८ देखि २२ गतेसम्म तय गरिएको कांग्रेस महाधिवेशनमा हालसम्मकै सबैभन्दा धेरै करिब ७ हजार ५०० प्रतिनिधिहरू सहभागी हुँदैछन्। पहिलो पटक केन्द्रीय समितिमा ३५ वर्षमुनिका युवाका लागि २१ पद छुट्ट्याइएको छ।
एक राजनीतिक टिप्पणीकारले भनेका छन् कि कांग्रेसमा शीर्ष नेतृत्व र आफ्नै समूहलाई बलियो बनाउन टुटफुट र गुटहरूको निरन्तरता रहे पनि २०६४ सालदेखि पहिलो पटक फुटको रूपमा स्पष्ट रूपमा देखिएको छ। विसं २०५९ मा नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) नाममा फुटेको कांग्रेस २०६४ मा पुनः एक भएको थियो। पत्रकार तथा लेखक हरिबहादुर थापा भन्छन्, “यो २०५९ सालको जस्तो ठूलो विभाजन नभए पनि फुटको सन्देश जान्छ। पार्टी फुटेको सन्देशले प्रमुख प्रतिपक्षी दललाई अझ कमजोर पार्न सक्छ। आउँदो स्थानीय चुनावमा यसको प्रभाव देखिनेछ।” कांग्रेसका सहमहामन्त्री प्रकाश रसाइलीले पनि यो चुनौती स्वीकार गर्दै गगन थापासामु पार्टीलाई क्षति पुर्याउने पूर्व नेतृत्वबीच दललाई अघि बढाउने चुनौती रहेको बताएका छन्। “तर पार्टी व्यक्तिभन्दा विधि र संवैधानिक सर्वोच्चताले बलियो हुन्छ। अग्रज नेताहरूलाई समेट्न प्रयास अन्तिमसम्म र महाधिवेशनपछि पनि हुनेछ। त्यसो नभएपनि कांग्रेसले नयाँ दिशा लिनेछ,” रसाइली भन्छन्।
गत वर्ष पुसमा भएको विशेष महाधिवेशनले देउवा हटाएर गगन थापालाई पार्टी सभापतिमा चयन गरेको थियो र निर्वाचन आयोगले उसलाई आधिकारिकता दिएको थियो। १५औँ महाधिवेशन सुरु हुनु अघि कांग्रेस केन्द्रीय कार्यसम्पादन समितिको बैठकले देउवा पक्षीय केन्द्रीय सदस्यहरू सबैलाई केन्द्रीय समिति सदस्य बनाउने निर्णय गरेको थियो। देउवा पक्षका केही नेताहरू केन्द्रीय समिति बैठकमा फर्किए पनि कतिपय अझै निर्वाचन आयोगबाट आधिकारिक मान्यता प्राप्त गगन थापा समूहसँग फरक छन्।
२०५९ सालमा शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा दल फुटेर नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरिएको थियो। त्यसबेला निर्वाचन आयोगले गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको कांग्रेसलाई आधिकारिकता दिएको थियो। पत्रकार हरिबहादुर थापा भन्छन्, “२०६२ मा भएको ११औं महाधिवेशनमा फुट भएको थियो। पृष्ठभूमि फरक भए तापनि यो अहिलेको फुट २०४६ पछिको दोस्रो महाधिवेशनमा देखिएको पहिलो ठूलो फुट हो।” थापाले भने, “धेरै नेताहरू मूल कांग्रेसमा फर्केको देखिए पनि पार्टीमा ठूलो असर पर्नेछ भन्न सकिन्न। यो २०५९ को विभाजन जस्तो नभएको पनि हो।” “तर गगन थापाको कांग्रेसमा नपर्ने कतिपयले पछि फर्केर सानो कांग्रेस बनाउने प्रयास गर्न सक्छन्। जसले पार्टीलाई कमजोर बनाउनेछ। आगामी स्थानीय चुनाव मुख्य परीक्षा हुनेछन्।” कांग्रेस उपसभापति पुष्पा भुसालले भने यो पार्टीको आन्तरिक चुनौती मात्र भएको बताइन्। “हामी वरिष्ठहरूलाई सम्मान गर्दै नयाँ पुस्तालाई अघि बढाइरहेका छौँ। जेनेरेसन ज र युवा पुस्ताको प्रतिनिधित्व बढाउँदै सामाजिक परिवर्तनलाई प्रतिबिम्बित गरिरहेका छौँ। हामी हाम्रो भूमिका परिवर्तन गर्दैछौँ,” भुसालले भनिन्।
देउवा पक्षीय नेता एनपी साउदले विशेष महाधिवेशन आयोजना गर्दा केन्द्रीय समिति र आयोजक समितिबीच विभाजन भए पनि पार्टीको व्यापक संगठन एक ढिक्का रहेको अवस्थामा अहिले अवस्था बिग्रिएको बताए। “अदालतको पुनरावलोकन नपाएपछि निषेधाज्ञाका लागि जान लागेको थियौँ। त्यो नपाएपछि राजनीतिक रूपमा महाधिवेशन रोक्न आग्रह गर्यौं। त्यसले पार्टी विभाजन रोक्न सक्थ्यो,” साउदले भने। “अर्का संरचनामा विभाजन थिएन र सर्वोच्चको आदेश कुर्नुपर्ने माग थियो। तर समयको दबाबमा हतार हुँदा पूर्ण संगठन बिथोलियो। एकताको सम्भावनालाई ठेस पुगेको छ।” गत आम निर्वाचनमा कांग्रेस एकजुट नदेखिएकोले कमजोर नतिजा आएको र पार्टी कमजोर भएको साउदको भनाइ छ। “पार्टी विघटन नहोस् भन्ने सर्वसाधारणको चाहना थियो। तर बाँकी दुई भागमा हुँदा थप क्षति प्रदेश र स्थानीय तहको चुनावमा देखिनेछ,” उनले थपे। तर कांग्रेस सहमहामन्त्री रसाइलीले नेताहरूको यो अवस्था केवल “अर्घेल्याइँ” मात्रै रहेको ठान्छन्। “सर्वोच्च अदालतले गगन थापालाई दुई पटक समेत वैधानिकता दिइसकेको छ र निर्वाचन आयोगले अन्तिम निर्णय गरीसकेकोले तिनीहरूको लोकतन्त्रमा प्रतिबद्धतामा प्रश्न उठ्छ,” रसाइलीले भने। “संसद् अहिले कुनै पनि कांग्रेस सांसद् प्रतिपक्षको भूमिका बाहेक छैनन्। हामी एउटै पार्टीका रूपमा छौँ र प्रदेशमा पनि त्यही अवस्था छ।”
