‘नेपालका रोजगारीको बोझ अरू देशले नबोकेको भए पहिल्यै जेनेरेशन जेनेरेसन आन्दोलन भईहाल्थ्यो’

मानवशास्त्री प्राध्यापक डा. टंकबहादुर सुब्बाले नेपालको जनजाति आन्दोलनका मुख्य मुद्दाहरू माओवादीले आत्मसाथ गरेपछि आन्दोलनको मौलिकता र प्रभाव म्लान भएको बताएका छन्। उनी गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनको निष्कर्ष नआउनुमा शिक्षित र दूरदर्शी नेताको अभाव र आन्दोलनलाई सत्ताको लोभमा विलीन गराउने प्रवृत्ति मुख्य कारण रहेको बताउँछन्। भारतको नयाँ शिक्षा नीति २०२० सैद्धान्तिक रूपमा उत्कृष्ट भए पनि यसको स्पष्ट रोडम्याप नभएकाले अपेक्षित सफलता हासिल हुन नसकेको उनको विश्लेषण छ। डा. सुब्बा इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, गान्धीनगरमा भिजिटिङ प्रोफेसर हुन् र सिक्किम युनिभर्सिटीका पूर्वउपकुलपति पनि हुन्। उनले सिलोङस्थित नर्थवेस्टर्न हिल युनिभर्सिटीमा लामो समय मानवशास्त्र पढाएका छन् र पूर्वी हिमालयसित सम्बन्धित १८ पुस्तक लेखन तथा सम्पादन गरेका छन्, साथै ८० भन्दा बढी अनुसन्धानमूलक लेख प्रकाशित गरिसकेका छन्। चार दशकअघि युनिभर्सिटी अफ नर्थ बेङ्गालबाट विद्यावारिधि हासिल गरेका सुब्बाले नेपाललाई नजिकबाट अध्ययन गरेका छन्। यस अन्तर्वार्तामा उनले भारत र नेपालका नेपालीभाषी समाजको जात र वर्गको अन्तरसम्बन्ध, दार्जिलिङको गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन, नेपालको जनजाति आन्दोलन र राजनीतिक अवस्थाको गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गरेका छन्। साथै भारतको राजनीतिक स्थिरताभित्र लुकेको युवा असन्तुष्टि, गोर्खा भर्तीको अग्निवीर नीतिको प्रभाव र सफ्ट कॉलोनियलिज्मबारे पनि स्पष्ट विचार व्यक्त गरेका छन्। प्रस्तुत छ, डा. सुब्बासँग गरिएको संवादः

नेपालमा कति बेला आउनुहुन्छ?
साथीभाइले बोलाए मात्र आउँछु। आफ्नै इच्छाले दुईपटक मात्र आएको छु। पहिलो पटक १९९० सालमा किरातमाथि पोस्ट-डक्टरेट रिसर्चका लागि आफ्नै खर्चमा आएको थिएँ। दोस्रो पटक आमासँगै सङ्खुवासभा, मेरो जन्मस्थान गएको थिएँ। अन्य बेला काठमाडौंमा कार्यक्रमहरूमा बोलाइएर आएको हुँ।

सङ्खुवासभा यहाँको मामाघर हो?
हो, मामाको घर हो।

सङ्खुवासभा मामाघरमै जन्मनुभएको हो?
हो, त्यहाँ जन्में।

यहाँको मूल थलो कहाँ हो?
थलो भनेको जहाँ हुर्किएको हो भने कालिम्पोङ हो।

कालिम्पोङ जानुभएको कहाँबाट?
हाम्रो बाजे–बराजु कालिम्पोङकै हुन्। बराजुज्यू सिक्किमबाट आएका हुन्, साउथ सिक्किमबाट।

मुन्धुम अनुसार मेवाखोलाबाट लिम्बु इतिहास सुरु हुन्छ, त्यसैले गाउँमा ‘मेवाखोले सुब्बा’ भनिन्छ, तर स्मृति छैन।

यहाँको पढाइ कालिम्पोङमै भयो?
हो, कालिम्पोङमै। एमए र पिएचडी सिलिगुढीको नर्थ बेङ्गाल युनिभर्सिटीमा गरें।

१९८५ मा विद्यावारिधि गर्नुभएको विषय दार्जिलिङ र सिक्किमको नेपाली जात र वर्गसम्बन्धी थियो, त्यसमै कृषि पनि जोडिएको थियो?
पिएचडी १९८५ मा सम्पन्न भयो। जात, वर्ग र कृषि तीनैसँग जोडिएका हुन्। हाम्रो समाज वर्ग विभाजन कृषिमा आधारित छ। मेरो थेसिसमा समाज तीन वर्गमा विभाजित छ: जमिनधनी, अरूको जमिनमा खेती गर्ने, र खाली खेती मात्र गर्ने।

थेसिसको फाइन्डिङ्स छोटकरीमा बताउनुहोस्।
हाम्रो जात व्यवस्थामा ठूलो र सानो जातको तह छन्। जात माथि आर्थिक सहयोगले भूमिका खेलेको छ। जमिन स्वामित्वले वर्ग र जातमा सामञ्जस्य हुन्छ। पहाड क्षेत्रमा उचाइसँगै जात र वर्गको सामञ्जस्य कम पाइन्छ।

हिमाली क्षेत्रका जातजाति, संस्कृति, भाषा अध्ययन गरेर भारतको नेपालसँग तुलना गर्दा के फरक र समानता देख्नु भयो?
नेपालमा पोस्ट-डक्टरेट रिसर्चमा किरात संस्कृतिप्रति राजनीतिक नजरले अध्ययन गरेको थिएँ। जनजाति आन्दोलनमा दम, असलीपन र राजनीति कति छ भन्ने हेरेको छु। जनजाति आन्दोलनका केही मुद्दा माओवादीले लिएपछि आन्दोलन कमजोर भयो।

गोर्खाल्यान्ड आन्दोलनको अवस्था कस्तो छ?
गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन कहिलेकाहीँ सक्रिय हुन्छ, सन् १९०७ देखि निरन्तर चलेको छैन। नेतृत्वमा लोभका कारण आन्दोलन कमजोर भएको छ। शिक्षित र दूरदर्शी नेताको कमी देखिन्छ।

लद्दाखका नेता सोनम वाङचुकको आन्दोलनलाई कसरी हेर्नुहुन्छ?
उनको आन्दोलन पुरानो हो। युवा नेतृत्वमा उनको योगदान मौलिक र प्रशंसनीय छ। अहिंसात्मक गान्धिवादी आन्दोलनका लागि धेरैलाई प्रेरणा दिएका छन्।

सन २०१४ देखि मोदी नेतृत्वमा स्थिर सरकार छ, तर युवामा आन्दोलन भावना किन बढ्यो?
मोदीले राजनीतिक स्थिरता ल्याएका छन्, जुन महत्त्वपूर्ण छ। तर बेरोजगारी, योग्य रोजगारको कमी, सेवा संस्थामा सुधार नहुँदा असन्तुष्टि बढेको छ। कम तलब र उच्च बेरोजगारीका कारण युवा असन्तुष्ट छन्।

नेपालको जेनेरेशन जेनेरेसन आन्दोलनबारे के भन्नुहुन्छ?
नेपालमा रोजगारी समस्या धेरै महत्त्वपूर्ण छ। अरू देशहरूले रोजगारीको भार नबोकेको भए यो आन्दोलन पहिल्यै भैरहेको थियो। जागिरको अवसर नभएपछि युवामा आक्रोश बढेको छ। सरकार परिवर्तन हुँदा पनि संरचनागत परिवर्तन हुँदैन। प्रायः पूर्वजस्तै शासन फ्रेमवर्कमै काम हुन्छ जसले समस्याहरू यथावत् रहन्छन्।

अग्निवीर नीति र नेपाली युवाको भर्ती विषयमा कस्तो विचार छ?
अग्निवीर नीति लागू गर्दा सेनाको अनुशासन र प्रभावकारितामा नकारात्मक असर पर्ने जोखिम छ। चार वर्षपछि निकालेका युवाले देशका लागि खतरा हुन सक्ने चिन्ता छ।

१९४७ नोभेम्बरको त्रिपक्षीय सम्झौता विषयमा नेपालसँग सल्लाह नगरी भारतको निर्णय के गलत होइन?
कुनै पनि सरकारले एकतर्फी निर्णय गर्न सक्ने स्थिति हुन्छ। शक्ति सन्तुलन कमजोर र बलियोबीच फरक हुन्छ। बलियोले कमजोरको कुरा नबुझ्ने अवस्था देखिन्छ।

मधेसी मूलका नेपाली र नेपाली मूलका भारतीयहरूको सत्तासँग सम्बन्ध कस्तो छ?
मधेसी र नेपाली मूलका भारतीयहरूबीच सम्बन्ध छ। तर मधेसी नेपालीमा प्रभुत्व छ भने नेपालको नेपाली मूलका भारतीयहरूमा त्यो छैन। भारतको राष्ट्रिय तहमा उनीहरूको प्रतिनिधित्व सीमित छ।

नेपाल र भारतबीच ज्ञान उत्पादनको आदानप्रदान कस्तो छ?
ज्ञान उत्पादनमा नेपालमा केही वर्गले एकाधिकार गरेका छन्। तुलनात्मक रूपमा नेपाली मूलका भारतीयहरूसँग साझा अनुसन्धान र शिक्षा भएको छ। तर नेपालमा समावेशिता अझ कमजोर छ।

समाजमा जातीय वैमनस्यता र शिक्षा पहुँचको समस्या किन छ?
ऐतिहासिक कारणले धेरै जातजाति वञ्चित थिए। गुरुकुल र प्रारम्भिक विद्यालयहरूमा सबैलाई शिक्षा पहुँच थिएन। सहर तथा धनिक वर्गका बासिन्दाहरू बढी पढे। यसैले वेवस्था अझै पनि समावेशी छैन।

नेपालभित्र केही समुदायले भोगेको अन्याय र भारततिर बस्न गएको सम्बन्ध कस्तो छ?
ठूला जातप्रमुख पदमा हुँदा वञ्चित जातिहरू विस्थापित भएर भारत गएका हुन्। कामी, दमाई, सार्की, दर्जीबाट सुरु भएर पछि अन्य जातिहरू पनि आवद्ध भए। बाहुन-क्षत्रीहरू सामान्यतः १९औं शताब्दीको अन्त्यतिर भारत गएका थिए।

भारतमा जात अनुसार रोजगारी फरक-फरक थियो?
बाहुन-क्षत्रीहरू दूध व्यवसायमा लागेका थिए जबकि अन्य जाति खेती, काठका काम र रुख काट्नेमा संलग्न थिए। चियाबगानमा राई, लिम्बु, तामाङ, मगर र गुरुङ बढी थिए। बाहुन-क्षत्री प्रायः थिएनन्।

२० वर्षअघि मदन पुरस्कार वितरण समारोहमा नेपालबारे भन्नुभएको ‘नेपाल निकै अनिश्चिततामा छ’ अहिले कस्तो छ?
नेपाल अझै अनिश्चित छ। मान्छेको मानसिकता र बौद्धिक प्रशिक्षणका कारण विश्लेषण फरक पर्छ। धेरैले राजनीतिक अवस्था अनिश्चित देख्छन्। ट्याक्सी चालकहरू समेत सरकारले कम्तिमा पाँच वर्ष टिक्ने मान्छन्। सरकारका निर्णयलाई अदालतले फिर्ता लिएको पनि देखिन्छ। न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता राम्रो छ।

२०६३ मा माओवादी शान्ति प्रक्रियामा थिए। हालको अवस्था कस्तो छ?
त्यतिबेला म अधिकांशले नेपाल फेल स्टेट हुनसक्ने सोच्थें। अहिले नेपाल आफ्नो ट्रयाकमा आइरहेको छ। सरकार कत्तिको जिम्मेवार छ त्यो हेर्न बाँकी छ।

सफ्ट कॉलोनियलिज्म के हो, केही व्याख्या गर्नुभयो।
नेपाल प्रत्यक्ष ब्रिटिश उपनिवेश थिएन तर अप्रत्यक्ष रूपमा ब्रिटिशको नियन्त्रणमा रह्यो। सुगौली सन्धिपछि ब्रिटिश प्रतिनिधि काठमाडौंमा बसे। नेपालको वास्तविक सार्वभौमिकता कहिल्यै पूर्ण भएन।

१९२३ को सन्धि नेपाललाई सार्वभौम राष्ट्र बनाएको छ भन्नेको दृष्टिकोण कस्तो छ?
१९२३ सन्धिले नेपाललाई बाह्य रूपमा सार्वभौम राष्ट्रको मान्यता त दिएको छ तर वास्तविक नियन्त्रण ब्रिटिशकै हातमा रह्यो। नेपालको विदेशी नीति सम्बन्धी निर्णयहरूको स्वीकृति ब्रिटिश सरकारबाट लिनुपर्थ्यो।

नेपाल-भारत १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धिको विरोध र सुधार प्रयासबारे के भन्नुहुन्छ?
नेपाल सरकारले सुधारका लागि जति तयार देखिन्छ, भारत सरकार त्यति नै तयार छैन। कमिटीले जनताको आवाज नलिई सुझाव दिएको छ। यस्तो गोप्य सम्झौतासम्मत सबैको स्वीकृति पाउन गाह्रो छ। यस विषयमा दुवै देशका लागि राम्रो हुने आशा गर्दा पनि विवाद न्युनिकरण जरुरी छ।