समाचार सारांश: भारतले चिनी निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएपछि नेपालका सीमा नाकाहरूमा अवैध चिनी तस्करी निकै तीव्र रूपमा बढेको छ। सशस्त्र प्रहरीले असार महिनामा १० हजार ५०२ किलो अवैध चिनी बरामद गरेको छ, जुन जेठ महिनाको तुलनामा साढे दुई गुणा बढी हो। उपभोक्ता अधिकारकर्मी माधव तिमल्सिनाले भन्सार र सुरक्षा निकायसँग मिलेमतो बिना ठूलो परिमाणमा चिनी तस्करी हुनु असम्भव भएको आरोप लगाए।
१८ साउन, काठमाडौं। भान्सामा दैनिक प्रयोगमा आउने चिनी जति मिठो हुन्छ, त्यति नै नेपालका सीमा नाकामा चलिरहेको अवैध चिनीको कारोबार सुरक्षाकर्मी र अर्थतन्त्रका लागि चुनौतीपूर्ण र खतरनाक बन्दै गएको छ। ११ साउनमा झापा अर्जुनधारा नगरपालिका–११ कालीझोडाबाट सशस्त्र प्रहरी बलको गस्ती टोलीले १ लाख १२ हजार रुपैयाँ बराबरको ३२ बोरा चिनी बरामद गरेको थियो। सशस्त्र प्रहरीको शनिश्चरे बेसबाट खटिएको टोलीले भन्सार छलेर ल्याउँदै गरेको अवस्थामा उक्त परिमाणको चिनी बरामद गरेको थियो।
दुई हप्ताअगाडि ३० असारमा पनि धनुषामा विशेष सूचनाको आधारमा सशस्त्र प्रहरीले एउटा ट्रक नियन्त्रणमा लिएर ४ सय २० बोरा अवैध चिनी बरामद गरेको थियो। लाखौं मूल्य बराबरको यो परिमाणले देखाउँछ कि नेपालमा अहिले चिनी तस्करी सामान्य झोलामा मात्र नभई ट्रकमार्फत पनि भित्रिन थालेको छ। यी घटनाहरू मात्रै हाल सार्वजनिक भएका पछिल्ला उदाहरण हुन्।
सशस्त्र प्रहरी बल नेपालका जेठ र असार महिनाको तथ्यांक हेर्दा दैनिक तस्करी भइरहेको देखिन्छ। पूर्वी इलाम/झापादेखि पश्चिम कञ्चनपुरसम्म १,८०० किलोमिटर खुला सीमा अहिले तस्करहरूको नियन्त्रणमा रहेको तथ्यांकले देखाउँछ। अझ गम्भीर कुरा भनेको, एक महिनामै तस्करी दोगुना भन्दा बढीले वृद्धि भएको छ।
जेठ महिनामा सशस्त्र प्रहरीले झापा, मोरङ तथा कञ्चनपुरसमेतका १५ सीमावर्ती जिल्लाबाट ४,१११ किलो चिनी बरामद गरेको थियो, जसको भन्सार दाखिला मूल्य २,८४,८७० रुपैयाँ थियो। जेठ महिनामा सबैभन्दा बढी धनुषाबाट १,३९० किलो, मोरङबाट ७६३ किलो र सुनसरीबाट ३४० किलो चिनी बरामद भयो।
तर, असार सुरु हुनासाथ यो अवस्था झनै तिव्र भयो। सशस्त्र प्रहरी बलका नायब महानिरीक्षक तथा केन्द्रीय प्रवक्ता नेत्रबहादुर कार्कीका अनुसार असार २०८३ मा १४ जिल्लाबाट १०,५०२ किलो (१०.५ टन) अवैध चिनी बरामद गरिएको छ, जसको भन्सार दाखिला मूल्य ७,८०,२५५ रुपैयाँ पुगेको छ। ‘जेठ महिनाभन्दा असार महिनामा बरामद भएको चिनीको परिमाण साढे दुई गुणा बढी हो,’ उनले भने।
असार महिनामा तस्करहरूले सुनसरीलाई मुख्य अखडा बनाएका छन्। महिना भरी सुनसरीबाट मात्र ५ लाख १३ हजार रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यको ७,२७६ किलो अवैध चिनी बरामद भएको छ। यसका अतिरिक्त असारमा इलामबाट ५०० किलो, पश्चिम नवलपरासीबाट ६४५ किलो र बाँकेबाट ४५० किलो चिनी बरामद भएकोले तस्करी जालो देशभरि सक्रिय देखिन्छ।
नेपालमा चिनी तस्करी किन एकाएक बढ्यो? भारत सरकारले ३१ वैशाख २०८३ मा चिनी निर्यातमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएपछि नेपालमा चिनी तस्करी तीव्र रूपमा बढेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्। भारतले आन्तरिक बजारमा चिनीको बढ्दो मूल्य नियन्त्रण र आपूर्ति सहज बनाउन ३० सेप्टेम्बर २०२६ सम्म चिनीलाई ‘निषेधित’ श्रेणीमा राखेको छ। प्रतिबन्ध लगाएको महिनासँगै (जेठ र असार) नेपालका सीमा नाकामा यति ठूलो तस्करीको बाढी आएकोले यो सहज संयोग होइन।
भारत विश्वकै दोस्रो ठूलो चिनी उत्पादक राष्ट्र हो। यसअघि चालु सिजनमा १५ लाख ९० हजार टन चिनी निर्यात गर्न अनुमति दिइसकेको भारतले अचानक नीति परिवर्तन गर्यो। यसमा दुई प्रमुख कारण थिए – मौसम र इन्धन।
पहिलो, महाराष्ट्र र कर्नाटक जस्ता मुख्य उखु उत्पादक राज्यहरूमा उखुको उत्पादनमा ठूलो गिरावट आयो। ‘अल निनो’ को प्रभाव र मनसुनको अनिश्चितताका कारण लगातार दोस्रो वर्ष भारतमा उत्पादन कम हुने अनुमान छ।
दोश्रो कारक भनेको इथानोल उत्पादन नीति हो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य बढेपछि भारतले इन्धन आयातमा निर्भरता घटाउन पेट्रोलमा २० प्रतिशत इथानोल अवश्य मिसाउनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। इथानोल उखुबाटै बनाइन्छ। यसको अर्थ भारतले अहिले उखुबाट चिनी उत्पादनभन्दा पेट्रोलमा मिसाउने इथानोल उत्पादनतर्फ बढी केन्द्रित भएको छ।
डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुँदा खाद्यान्न महँगीको डरले भारतले चिनी निर्यातमा रोक लगाएको देखिन्छ।
चिनीको मूल्य प्रति किलो २० रुपैयाँसम्म बढ्यो: भारतले चिनी निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएपछि व्यापारीहरूले खुद्रामा चिनीको मूल्य १५ देखि २० रुपैयाँसम्म बढाएका छन्। अहिले बजारमा चिनीको खुद्रा मूल्य प्रति किलो ११५ देखि १२० रुपैयाँसम्म पुगेको छ। उद्योगीहरू भने फ्याक्ट्री मूल्य करिब ८५ रुपैयाँ रहेको दाबी गर्छन्, जसमा १३ प्रतिशत भ्याट र ढुवानी खर्च जोड्दा काठमाडौंसम्म आइपुग्दा मूल्य अधिकतम १०५ रुपैयाँ पर्नुपर्ने हो।
व्यापारीहरूले उद्योगीले मूल्य बढाएर पठाएको भन्दै आफूहरूलाई महँगो पर्न लागेको तर्क गर्छन्, तर चिनी उद्योगीहरू भने मूल्य वृद्धिको दोष एजेन्ट र खुद्रा व्यापारीमाथि लगाउँछन्। नेपाल चिनी उत्पादक संघका अध्यक्ष शशिकान्त अग्रवालले उद्योगबाट निस्कने मूल्य नै नियन्त्रणमा भए पनि बजारमा हुने मूल्य वृद्धिमा उद्योगीको नियन्त्रण नभएको बताए। ‘उद्योगबाट खासै मूल्य वृद्धि गरेका छैनौं, हामीले नियन्त्रण गर्ने भनेको फ्याक्ट्री मूल्य हो, बजार वा डाउनस्ट्रिम मूल्य नियन्त्रण सम्भव छैन,’ अध्यक्ष अग्रवालले भने, ‘यदि मूल्य बढेको छ भने त्यो डिलर वा एजेन्टहरूले गराएको हुन सक्छ।’
माग र आपूर्तिका कारण कहिलेकाहीं १–२ रुपैयाँ तलमाथि हुनु पनि स्वाभाविक भएको उनको भनाइ छ।
राज्य निकायहरूको मिलेमतोमा नाकाबाट चिनी तस्करी: भारतको चिनी निर्यात प्रतिबन्धपछि नेपालका सीमा नाकाबाट तस्करी भइरहेको असामान्य वृद्धिमा राज्यका सुरक्षा निकायहरूको संलग्नता भएको उपभोक्ता अधिकारकर्मीहरूले आरोप लगाएका छन्। माधव तिमल्सिनाले भन्सार र सुरक्षा निकायको ‘ग्रिन सिग्नल’ विना रातारात ट्रकमार्फत चिनी नेपाल भित्रिन नसक्ने बताउँदै सरकारी सहकार्य बिना यस्तो सम्भव नहुने बताएका छन्।
बजारमा चिनीको अनियमित मूल्य वृद्धिको समेत सरकारी संयन्त्र, स्वदेशी उद्योगी र तस्करहरूको मिलेर बनाएको जालो सक्रिय रहेको आरोप छ। ‘राज्य निकायहरूको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष साथबिना यति ठूलो मात्रामा साइकल, गाडी र ट्रकबाट चिनी ओसारपसार हुन सक्दैन,’ उनले भने, ‘सशस्त्र प्रहरी र भन्सारजस्ता निकायको साथ बिना तस्करहरूले सामान ल्याउन सक्दैनन्।’
उनले भने, भारतले निर्यात रोकिएपछि नेपालका स्वदेशी उद्योगीहरूले सीमित केही व्यापारीलाई मात्र चिनी उपलब्ध गराएर बजारमा अस्वाभाविक सिन्डिकेट बनाएको आरोप पनि लगाएका छन्। उद्योगीहरूले सरकारलाई दबाब दिँदै ४० प्रतिशतसम्म भन्सार महसुल कायम गराए, तर तस्करीले बजारमा चिनी बहुल भई मूल्य वृद्धि भएको बताएका छन्। ‘प्रतिबन्ध लगाउने बित्तिकै हाम्रा उद्योगीहरूले सीमित व्यापारीमार्फत संगठित रूपमा तस्करहरूलाई कार्यालय दिन थाले, जसका कारण बजारमा चिनीको मूल्य १२० रुपैयाँसम्म पुगेको छ’ उनले बताए।
क्वारेन्टिन पासविना नाकाबाट अखाद्य चिनी: भान्सामा तस्करीबाट आउने चिनी कुनै खाद्य क्वारेन्टिन वा प्लान्टमार्फत पास नभएकोले उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम रहेको तिमल्सिनाले बताएका छन्। तस्करहरूले प्रहरीले र प्रशासनलाई छल्न फर्जी बिल प्रयोग गर्दै आएको पनि आरोप छ। एउटै बिल प्रयोग गरेर बारम्बार तस्करी भइरहेको देखिन्छ। ‘भारतीय बोरा भित्रका चिनी नेपाली बोरा भित्र हालेर ल्याउने गरिएको छ,’ उनले भने, ‘राजस्व अनुसन्धान र अर्थ मन्त्रालयले यस विषयमा सूक्ष्म अध्ययन गर्नुपर्छ।’
उनका अनुसार चाडपर्व नजिकिँदै गर्दा तस्करहरूले अहिलेबाटै चिनी गोदाममा थुप्र्याउन थालेका छन् र महँगो मूल्यमा बेचेर सरकारलाई छल्ने योजना बनाइरहेका छन्।
चिनी आयातमा वृद्धि: चिनी उत्पादक संघकै तथ्यांकअनुसार नेपालमा चिनी उत्पादन बढ्दो छ। गत वर्ष नेपालले १ लाख ८० हजार टन चिनी उत्पादन गरेको थियो। पहिला उद्योगीहरूको मौज्दात करिब ८० हजार टन थियो। तर, स्वदेशमै उत्पादन र मौज्दात बढेको दाबी भए पनि विदेशबाट चिनी आयात बढेको देखिन्छ।
आव २०८१/८२ मा चिनी आयातमा ३० प्रतिशत महसुल थियो। त्यसकारण व्यवसायीहरूले कम मात्रामा मात्र आयात गर्थे। तर १५ जेठ २०८२ को बजेट भाषणमा पूर्व अर्थमन्त्री विष्णु पौडेलले चिनी महसुल ३०% बाट घटाएर १५% बनाएका थिए, जसपछिका तथ्यांकले चिनी आयात बढेको देखाउँछ।
भन्सार विभागका तथ्यांक अनुसार २०८२/८३ मा नेपालमा चिनी आयात उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। यस आवमा ३ अर्ब ४८ करोड रुपैयाँ मूल्य बराबर ५१ हजार ४ सय ८५ टन चिनी आयात गरिएको थियो, जसको तुलना २०८१/८२ मा लगभग दोगुना छ।
सरकारी तथ्यांकले देखाउँछ कि नेपालमा वार्षिक चिनीको माग करिब ३ लाख टन हो। सामान्य महिनामा २० देखि २५ हजार टन चिनी माग हुने भएपनि दसैं, तिहार तथा छठ जस्ता ठूला पर्वहरूमा मासिक माग ३० हजार टनभन्दा बढि हुन्छ।
स्वदेशी चिनी मिलहरूले मात्र वार्षिक करिब २ लाख टन उत्पादन गर्ने हुँदा मागभन्दा कम उत्पादनले वर्षेनि करिब १ लाख टन चिनी अभाव हुन्छ। यो अभाव पूर्ति गर्न नेपालले भारत लगायत तेस्रो मुलुकबाट आयात गर्नुपर्ने बाध्यता छ।
खाद्य व्यवस्था कम्पनीले १ हजार टन चिनी आयात गर्ने तयारी: यस अभाव पूर्ति गर्न सरकारी स्वामित्वको खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी (एफएमटीसी)ले भारतबाट चिनी आयात गर्ने योजना बनाएको छ। कम्पनीले जीटुजी (सरकार–सरकार) प्रक्रियाद्वारा भारतबाट १ हजार टन चिनी ल्याउने तयारी गरेको सूचना अधिकारी माधव मिश्रले बताए।
मिश्रका अनुसार भारत सरकारले नेपाललाई छुट्याएको कोटा भित्रैबाट १ हजार टन चिनी ल्याउने तयारी हो। ‘हामीले जीटुजी माध्यमबाट भारतबाट १ हजार टन चिनी ल्याउन लागेको छौँ,’ उनले भने, ‘सुरुमा १ हजार टन ल्याइसकेपछि बजारको माग र खपत हेरेर थप चिनी पनि ल्याउन सकिनेछ।’
हाल कम्पनीले उपभोक्तालाई प्रतिकिलो १०० देखि १०५ रुपैयाँसम्म मूल्यमा चिनी बिक्री गरिरहेको छ।
