२८ साउन, विराटनगर । बाहिर रुख र झारबुटाले ढाकिएका पुराना संरचनाहरू । भित्र लुगा र जगले कभर गरेका मेसिनहरू, माकुरा जालो अनि ओसको गन्ध । चारैतिर फोहोर र जमेको पानी, कतै मेसिनमा छोडिएका झुत्रा बोरा, कतै क्वाइल निकालेर छाडिएका ओझेलमा परेका मोटरहरू । यस्तै छ नेपालकै पहिलो उद्योग विराटनगर जुट मिल्सको हालको स्थिति । कुनै समयमा ८ हजार जनालाई रोजगारी दिएको यो मिल्सको रातो पर्खालमा अझै सेतो अक्षरमा लेखिएका नारा देखिन्छन्, ‘उत्पादन बढाऔँ, मिल बचाऔँ, वेस्टेज घटाऔँ, नोक्सानी बचाऔँ।’ तर वर्षौंदेखि न उत्पादन छ, न मिल जीवित नै छ । पर्खालहरू धेरै ठाउँमा चिरा परेको र दक्षिण-पश्चिम पर्खाल भत्किएको छ । छानोबाट पानी चुहन्छ र महत्त्वपूर्ण पार्टपुर्जाहरू गुमिसकेका छन् । वर्ष १९९३ मा स्थापना भएको जुट मिल्स वर्षौंदेखि बन्द छ । यसलाई पुनः सञ्चालन गर्न सरकारले अध्ययन टोली गठन गरेको छ । टोली कायम भएपछि मिल्स पुनः सञ्चालनको आशा जागेको छ । तर कमजोर भौतिक संरचना, पुराना मेसिनहरू र प्रतिस्पर्धी बजारका कारण मिल्स सञ्चालन गर्न कठिनाइ छ । सरकारले स्वयं सञ्चालन गर्ने हो या निजी क्षेत्रलाई भाडामा दिने भन्ने विषयमा छलफल चलिरहेको छ । मिल्सका पूर्वसञ्चालक फूलकुमार लालवानीले भने, जुट मिल्स सानो पूँजीमा सञ्चालन गर्न सकिने बताएका छन् । ‘सञ्चालन गर्न गाह्रो छैन, त्यहाँका मेसिनहरू प्रयोगयोग्य छन् । सानो लगानीमा सञ्चालन सम्भव छ,’ उनले बताए, ‘तर राज्यले आफैं चलाउने भन्दा लिजमा दिनु उचित हुन्छ ।’
मिल्स सञ्चालक समिति अध्यक्ष नन्दलाल देवकोटा मिल्स तुरुन्तै सञ्चालनको सम्भावना रहेको दावी गर्छन् । सरकारले अध्ययन समिति गठन गरेपछि यो सम्भावना अझ बढेको उनले बताए । समितिले सञ्चालनको तयारी गर्दा सरकारले समिति गठन गरी सहयोग गरेपछि थप सजिलो भएको उनले बताए । सरकारले आफैं चलाउने भन्दा निजी क्षेत्रलाई जिम्मा दिन उपयुक्त ठान्छन् देवकोटा । ‘५०–६० करोड लगानी गरी मिल्स सञ्चालन गर्न सकिन्छ,’ उनले भने, ‘सरकारले उद्योग संचालन गर्नुभन्दा सहजीकरण गर्ने छ । एउटा टिमलाई जिम्मा दिनु राम्रो हुन्छ ।’ समितिको सुझाव अनुसार अघि बढ्ने बताइयो । जुट उत्पादनको प्रविधि नफेरिए पनि पुराना मेसिनहरू प्रयोग गर्न सकिने बताए । तर परम्परागत शैलीमा मिल्स चलाउन सकिँदैन, उद्योग जानकार धर्मानन्द सञ्जेल बताउँछन् । जुट मिल्सका पुराना मेसिनहरूले वर्तमान बजार प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने उत्पादन दिन नसक्ने उनको भनाइ छ । चालु रहेका अन्य जुट मिल्ससमेत बन्द हुने अवस्थामा रहँदा पुरानो शैलीमा मिल्स चलाउन नसकिने तर्क उनका छन् । आधुनिक र प्रविधिमैत्री उत्पादन गर्न सके मात्र बजार प्रतिस्पर्धा सम्भव हुने देवकोटाले बताए । ‘हालका अन्य जुट मिल्सको अवस्था पनि राम्रो छैन । बंगलादेशबाट पटुवा निर्यात भइरहेको छैन,’ उनले भने, ‘विराटनगरका अन्य जुट उद्योग अहिले नयाँ प्रविधिमा चलिरहेका छन् । नयाँ प्रविधि ल्याउने हो भने उद्योग चल्ने सम्भावना छ ।’ जुटका नयाँ र वातावरणमैत्री उत्पादन गर्न सके जुट मिल्स चल्न सक्ने उनको दाबी छ । ‘भारतीय बजार छेउमै छ, जुटका झोला र अन्य सामग्री उत्पादन गर्न सकिन्छ,’ देवकोटाले भने, ‘एरिया ठूलो छ, अन्य उद्योग पनि सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।’
उनका अनुसार मिल्स भवन भित्रको मेसिनहरू सबै छैनन् । केही साना मेसिनहरू चोरी भइसकेका छन् । ठूला भागहरू खण्डहरमा रहेका छन् । पछिल्लो पटक सञ्चालन गर्ने क्रममा ल्याइएका केही साना मेसिनरीहरू पनि चोरी भएका छन् । उद्योग खण्डहर भए पनि हरेक घण्टा समय सूचना दिने घण्टी अझै बजिरहन्छ । एक समयमा ८ हजार मास्टरीले तीन सिफ्टमा काम गर्ने यो उद्योगमा अहिले ९ जना कर्मचारी बाँकी छन्, जसमा पाँचजना सुरक्षा गार्डहरू छन् । तिनै सुरक्षा गार्डहरूले घण्टी पालैपालो बजाइरहेका छन् । आकाशबाट पानी पर्दा छानोले सम्हाल्दैन । तर जीर्ण संरचना भए पनि कार्यरत कर्मचारीहरूमा मिल्स चल्ने सानो आशा अझै छ । सुपरभाइजर मनोज खड्काले संरचनाहरू मर्मत गरी उद्योग पुनः सञ्चालनमा ल्याउन सक्ने बताए । भवनहरू बलियो रहेको उनले बताए ।
विराटनगर जुट मिल्स स्थापना भएसँगै मोरङ-सुनसरी औद्योगिक करिडोर तथा देशभर उद्योग स्थापना लहर चलेको थियो । नेपालको औद्योगिक क्रान्तिसँगै प्रजातान्त्रिक आन्दोलन पनि यही मिल्सबाट सुरु भएको थियो । यो उद्योग २०४६ को दशकसम्म सरकारले सञ्चालन गरेको थियो । निजीकरण गर्ने भन्दै गोल्छा अर्गनाइजेसनलाई जिम्मेवारी दिए तापनि सञ्चालन गर्न सकेन । २०५८ सालमा सरकारले २ हजार कर्मचारीलाई ५५ करोड रुपैयाँ भुक्तानी गरी उद्योग बन्द गरेको थियो । त्यसपछि २०६९ मा विनसोम इन्टरनेसनल कोलकातालाई सञ्चालन जिम्मेवारी दिइयो । सहमतिअनुसार ६ महिनामा ३३ केभीए विद्युत उपलब्ध गराउने भनिएको थियो । तर डेढ वर्षसम्म विद्युत नपाएपछि २५ वर्षका लागि लिजमा लिएको कम्पनी कारबाहीपूर्वक फिर्ता भयो । वसन्त वन सञ्चालक समितिका अध्यक्ष बनेपछि २०७५ मा केही समय मिल्स चलाउन सफल भए । सुत्री उत्पादन सुरु गरेको केही समयपश्चात पुनः बन्द भएको थियो । सुत्रीका लागि जोडिएका साना मेसिनहरू अहिले उद्योग परिसरमा छैनन्, सबै चोरी भएका छन् ।
जुट मिल्स विषयमा लामो समय अध्ययन गरेका पत्रकार अनन्तराज न्यौपाने संरचनाको जटिलताका कारण मिल्स सञ्चालनमा कठिनाई देखिन्छ भन्छन् । ‘मेसिनहरू पुराना छन् । नयाँ प्रविधि आइसकेको छ, पुरानै शैलीमा चलाउन खोज्नु व्यर्थ छ,’ उनी भन्छन्, ‘जुटका झोला, ब्यागलगायत सामग्री उत्पादन गर्न सकिन्छ, तर राज्यले चलाउनु उपयुक्त छैन । निजी क्षेत्रले जिम्मा लिनुपर्छ ।’
