ललितपुरको पाटन कृष्ण मन्दिरमा २७ चैत साँझ सुमित र सिर्जन नेम्वाङमाथि छुरा प्रहार हुँदा उनीहरू गम्भीर घाइते भएका थिए। प्रहरीले छुरा प्रहार गर्ने ३२ वर्षीय सञ्जीव नेपाली र उनका सहयोगीलाई नियन्त्रणमा लिएको छ र प्रारम्भिक अनुसन्धानले आवेशमा घटना भएको देखाएको छ। मनोचिकित्सकहरूले आवेग नियन्त्रण नहुँदा र व्यक्तित्वसम्बन्धी समस्याले यस्ता हिंसात्मक घटनाहरू हुन सक्ने बताएका छन्। २७ चैत, काठमाडौं। साँझ ढल्दै थियो। पाटन कृष्ण मन्दिर पर्यटक र स्थानीयको चहलपहलले भरिएको थियो। ऐतिहासिक मन्दिर, कलात्मक दरबार र भीडबीच एकाएक चिच्याहट सुनियो। केही क्षणमै त्यहाँको शान्त वातावरण आतंकित भयो। झापा घर भई ललितपुर बस्दै आएका ३३ वर्षीय सुमित नेम्वाङ र उनका २५ वर्षीय भाइ सिर्जन नेम्वाङमाथि छुरा प्रहार भयो। छुरा प्रहार गर्ने व्यक्ति थिए– ३२ वर्षीय सञ्जीव नेपाली (सञ्जु)। उक्त घटना बुधबार साँझ साढे ७ बजेको थियो। गम्भीर घाइते भएका उनीहरूलाई तत्काल उपचारका लागि ललितपुरको बीएण्डबी अस्पताल लगियो। तर साढे ८ बजे डाक्टरले दुवै जनालाई मृत घोषणा गरे। उनीहरु सहोदर दाजुभाइ हुन्।
बुधबार दिउँसो सुमित र सिर्जन काका नाता पर्ने वसन्त नेम्वाङसहित मंगलबजारतर्फ निस्किए। उनीहरू पाटन दरबार क्षेत्र घुम्दै थिए। घुम्ने क्रममा सुमितले एउटा साथीलाई फोन गरे। आफूले चिनेको व्यक्ति सम्झेर कुरा सुरु गरेका थिए तर त्यो फोन गलत नम्बरमा पुगेको रहेछ। सुमितले गरेको फोन ललितपुर महानगरपालिका-भोलढोकामा बस्ने ३२ वर्षीय सञ्जीव नेपालीको मोबाइलमा पुग्यो। सुमित र सञ्जीवबीच पहिले कुनै चिनजान थिएन। पहिलो पटक फोनमा कुरा हुँदा दुवैबीच विवाद भयो। गलत व्यक्तिलाई फोन आएको थाहा पाएपछि सुमितले फोन काटे, तर सञ्जीवले पटकपटक फोन गर्न थाले। ललितपुर प्रहरी प्रमुख एसएसपी होबिन्द्र बोगटीका अनुसार सञ्जीवले फोनबाट सुमितलाई ‘तँ कहाँ छस्?’ भनेर सोधे। सुमितले मंगलबजारमा भएको बताएपछि सञ्जीवले पनि त्यहीँ आउने प्रस्ताव गरे। फोनमै गालीगलौज भयो। त्यसपछि बेलुका करिब साढे ७ बजे नेम्वाङ दाजुभाइ र तिन जना साथी मंगलबजारस्थित कृष्ण मन्दिर अगाडि पुगे। केही समयपछि सञ्जीव आफ्ना साथी गगन सुनारलाई लिएर स्कुटरमा त्यहाँ आइपुगे। दुवै समूह त्यहीँ भेटिए। सिर्जन र उनका साथी तल बसेका थिए भने सञ्जीवका साथीहरू त्यही बसे। सुमित र सञ्जीव कृष्ण मन्दिरको सिँढी चढेर माथि गएका थिए। माथि पुग्दा कुरा झन् तातियो र झगडा भयो। त्यसैबीच सञ्जीवले छुरा निकाल्यो। बोगटीका अनुसार सुमितले सञ्जीवको छुरा बोकेको हात समातेर मुक्का हाने तर सञ्जीवले हात छुटाइदिएर सुमितको घाँटीमा छुरा प्रहार गर्यो। सुमित त्यहीँ लडे। सुमितलाई घाइते बनाइसकेपछि सञ्जीव मन्दिरको सिँढी झर्दै तल गयो। उनलाई रोक्न सिर्जन अगाडि बढे तर सञ्जीवले सिर्जनको पेट र घाँटीमा पनि छुरा हाने। सिर्जन पनि गम्भीर घाइते भए र घटनास्थलमै ढले। प्रहरीले सञ्जीवलाई नियन्त्रणमा लिएर थप अनुसन्धान गरिरहेको छ।
मनोवैज्ञानिक पाटो यसले ‘आवेगमा कसरी मानिसले यस्तो निर्णय गर्छ?’ भन्ने मनोवैज्ञानिक प्रश्न उठाउँछ। मनोचिकित्सकहरूले तीव्र आवेगलाई मुख्य कारण मान्छन्। प्रारम्भिक अनुसन्धानले पनि आवेश र उत्तेजनाका कारण घटना भएको देखाएको छ। ललितपुर एसएसपी होबिन्द्र बोगटीले आवेग र उत्तेजनाका कारण घटना भएको बताए। डा. सगुनबल्लभ पन्तका अनुसार तीव्र आवेग र त्यसको नियन्त्रण गुम्दा यस्तो घटना हुन्छ। रिस सामान्य भावनात्मक प्रतिक्रिया हो, तर अत्यधिक रिस हुँदा त्यसको कारण र परिणामबारे सोच्ने क्षमता कमजोर हुन्छ, जसले दुर्घटना निम्त्याउँछ। मस्तिष्कको अगाडिको भाग ‘प्रि–फ्रन्टल कोर्टेक्स’ले जोखिम र परिणामबारे चेतावनी दिन्छ। सामान्य अवस्थामा मानिस यसलाई सुनन्छ र झगडा बढ्नबाट रोक्छ। तर केही व्यक्तिमा आवेग बढी हुँदा सोच्ने क्षमता कमजोर हुन्छ र रिस नियन्त्रण गर्न नसक्दा दुर्घटना हुन्छ।
कहिलेकाहीं व्यक्तित्वसम्बन्धी समस्याले आवेग नियन्त्रण कमजोर बनाउँछ। जस्तै एन्टिसोशल पर्सनालिटी, सोसियोप्याथी वा साइकोप्याथी भएका व्यक्तिमा यस्तो क्षमता झन् कम हुन सक्छ। यसले क्षणिक रिस वा उत्तेजनामा गम्भीर हिंसात्मक क्रियाकलाप उत्पन्न गर्न सक्छ। व्यक्तित्वसम्बन्धी समस्या डा. ऋषभ कोइरालाका अनुसार मानिसको स्वभाव फरक हुन्छ। कोही सजिलै रिसाउने र आक्रामक हुने स्वभावका हुन्छन्, जुन कहिलेकाहीँ व्यक्तित्वसम्बन्धी समस्यासँग सम्बन्धित हुन्छ। यसलाई पर्सनालिटी डिसअर्डर समूहभित्र राखिन्छ। डा. पन्तका अनुसार घटना बुझ्न आरोपितको पृष्ठभूमि, मानसिक अवस्था, लागूऔषध प्रयोग र आवेग नियन्त्रणसम्बन्धी समस्या छ कि छैन भन्ने अध्ययन आवश्यक छ। जब मानिस आफ्ना भावनालाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन, त्यसलाई “इम्पल्स कन्ट्रोल डिसअर्डर” भनिन्छ, जसमा तर्क नगरी निर्णय गर्छ र परिणाम गम्भीर आउन सक्छ। तर ललितपुर घटनामा आवेगसँगै स्वभाव पनि महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। डा. कोइराला भन्छन्, ‘सामान्य झगडा गर्न जाँदा मानिस छुरा बोकेर जान्नँ, त्यसले देखाउँछ व्यक्ति पहिलेबाटै आक्रामक मानसिकतामा छ।’ कतिपयले घटना पछि पछुतो गर्छन्, तर केहीले आफ्नो व्यवहारको परिणामबारे सोच्दैनन्। भावनात्मक मन सक्रिय हुँदा घटनाको परिणामबारे तुरुन्त सोच्न सकिंदैन, जसले क्षणिक आवेगले हिंसात्मक परिणाम ल्याउन सक्छ। डा. पन्त भन्छन्, ‘घटना कसरी चरम अवस्थामा पुग्यो बुझ्न मनोवैज्ञानिक मूल्यांकन जरुरी हुन सक्छ।’ कोहीले अपमान, चुनौती वा प्रभुत्व अनुभव गर्दा तीव्र प्रतिक्रिया दिइरहेछन्। मानिसहरूलाई उक्साहटमा फरक तरिकाले प्रतिक्रिया हुन्छ। कतिले बेवास्ता गर्छन्, अर्कोतिर ठूलो झगडा हुन्छ। मादक पदार्थको प्रयोगले पनि आवेग नियन्त्रण कमजोर बनाउन सक्छ। डा. कोइराला अपराधलाई सिधा मानसिक रोगसँग मात्रै जोड्न नहुने बताउँछन्। ‘धेरैजसो हिंसात्मक घटनामा संलग्न व्यक्ति सामान्य हुन्छन्। मानसिक रोग भएको व्यक्ति कहिले काहीँ चर्चित हुन्छ तर अधिकांश अपराध सामान्य स्वभाव र परिस्थितिको कारण हुन्छ,’ कोइराला भन्छन्। मनोचिकित्सकहरूले भन्छन्, अत्यधिक रिस वा आक्रामक स्वभाव भएका व्यक्तिले परामर्श र उपचारले व्यवहार सुधार गर्न सक्छन्। डा. पन्तले भन्ने गरे, समाजमा बढ्दो आवेगजन्य हिंसालाई रोक्न मानिसले भावनात्मक प्रतिक्रियाहरू चिन्ने, रिस व्यवस्थापन गर्ने र विवादमा संयम अपनाउने सिक्नुपर्छ। डा. कोइराला भन्छन्, ‘रिस नियन्त्रण गर्न नसक्ने समस्या देखिए मनोपरामर्श वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग सहयोग लिनु आवश्यक छ। समयमै सम्बोधन गर्न सके यस्ता दुर्भाग्यपूर्ण घटना रोक्न सकिन्छ।
