समाचार सारांश नेपालले सुगौली सन्धिपछि आफ्नो भू-राजनीतिक शक्ति र आर्थिक सम्भावना गुमाउँदै विश्व शक्तिहरूको दबाबमा निरीह बनेको छ। जापानले कानागावा सन्धिपछि आफ्नो कमजोरी स्वीकारेर आधुनिकरण गर्दै क्षेत्रीय महाशक्ति बन्ने मार्ग अपनायो। नेपालले सुगौली सन्धिपछि आन्तरिक कलह र सत्तासङ्घर्षमा अल्झिएर राष्ट्रिय क्षमता अभिवृद्धि गर्न सकेन। विश्व इतिहासले बारम्बार एउटा कडा सत्य दोहोर्याएको छ। विश्व शक्तिहरूको उभारसँगै भूराजनीतिक आँधीहरू सबै राष्ट्रमा फैलिन्छन्, तर सबै देशहरू समान रूपमा अघि बढ्दैनन्। केही देशहरूले ती दबाबहरूलाई अवसरमा परिणत गरी आफ्नो भविष्य पुनर्लेखन गर्छन्, केही विलीन हुन्छन् भने केही आँधीको लहरमा बगेर किनारतिर धकेलिन्छन्। नेपालले भूराजनीतिक आँधीमा किनाराको स्थिति भोगिरहेको छ भन्ने कडाइको साँचो हामी सबै सामु छ। तत्कालीन विश्व शक्तिहरूसँग सन्धिसम्झौता गरी दीर्घकालीन सहकार्य गरेका हाम्रो देशका आजका पुस्ता, एक अघोषित आर्थिक दासको अवस्थामा विश्व विचरण गर्दै आएका छन्। ती सम्झौताहरूको ऐतिहासिक मोडपछि जापानले भने पराजयलाई ‘वेक अप कल’ बनाएर आधुनिक विश्वमा ठूलो फड्को मारेको पनि हामीले थाहा पाउनुपर्छ। यस सन्दर्भमा, जापानको आधुनिकीकरणसंग सम्बन्धित ऐतिहासिक घटना र नेपालको सन्धिसम्झौताको बीचको रोचक समानता उल्लेखनीय छ। विख्यात जापानी वैज्ञानिकसँग अन्तर्क्रिया गर्ने मौका पाएँ जसले भूकम्पप्रतिरोधी संरचनाका लागि नयाँ मिश्रधातुहरू विकास गरीसकेका थिए। उनी नेपालमा वैज्ञानिक सम्मेलनका लागि आएका थिए र नेपाली आर्थिक तथा राजनीतिक अवस्थाबारे जिज्ञासा राखे। जापानको महाशक्ति यात्राको मूलमन्त्र रहेको छ, “हामी कमजोर थियौं, तुरुन्त परिवर्तन हुनुपर्छ।” यही चेतनाले जापानलाई निरन्तर रूपान्तरणतर्फ लगेको छ। उनले जेनजी आन्दोलनपछि जापानको अवस्था र कानागावा सन्धिको प्रसङ्ग जोड्दै भने, ‘युवाहरूले इतिहास बुझ्नुपर्छ, त्यो विज्ञानमा पनि उपयोगी हुन्छ।’ जापानको आधुनिक अर्थशास्त्र र वैज्ञानिक शिक्षा विकासका बारेमा केही प्रसङ्ग सुनाएको थियो। त्यो छोटो संवादबाट स्पष्ट भयो कि जापानी वैज्ञानिकहरू केवल प्रयोगशालामा सीमित छैनन्, उनीहरू इतिहास, भूराजनीति र राष्ट्रिय निर्माणको व्यापक दृष्टिकोणका चिन्तक पनि हुन्। यही समग्र समझ नै जापानको आधुनिकीकरणको वास्तविक आधार हो। नेपालको सन्दर्भमा, कानागावा सन्धि सुगौली सन्धिभन्दा करिब ३८ वर्ष पछि भयो, तर परिणाम विपरीत देखियो। जापानले हारलाई अवसरमा परिणत गर्यो भने नेपालले आफ्नो भू-राजनीतिक शक्ति र आर्थिक सम्भावना गुमायो। राणाकालीन शासनले स्थिरता त ल्यायो तर आर्थिक रूपान्तरणको अवसर गुमायो। यो लेखमा जापानको विकास यात्रा र नेपालको सुगौली सन्धिपछि देखिएका भूलहरूको तुलना गरिएको छ। सुगौली सन्धि अघि आधुनिक नेपालको निर्माण कस्तो थियो? पृथ्वीनारायण शाहले साना राज्य एकीकरण गरी आधुनिक नेपालको बुनियाद राखे। उनले व्यापारिक, आर्थिक र रणनीतिक केन्द्रहरू कब्जा गरी एकीकृत केन्द्रीय शक्ति निर्माण गरे। उनले सीमित समयमा ठूलो उपलब्धि हासिल गर्यो जसले देशलाई जोगाउन मद्दत पुर्यायो। तत्कालीन युरोप युद्ध र विज्ञानको उर्लंदो भेलमाथि थिइ र बेलायत औद्योगिक क्रान्तिसँग विश्वशक्ति बन्न व्यस्त थियो। जापान भने इडो शासनकालमा विदेशी विश्वबाट अलग थिए। चीन त्यो समयमा आर्थिक सुपरपावर थियो। कोरिया पनि चीनको प्रभावमा थिए। यही विश्व परिवेशमा सुगौली सन्धि भयो। बेलायत भारतमा आफ्नो शक्ति विस्तारमा थियो र नेपालले एउटा ठूलो युद्ध लड्नुपर्यो जसले तत्कालीन शक्ति सन्तुलनमा प्रभाव पारेको थियो। नेपाल युद्धमा हारेर करिब एकतिहाइ भूभाग गुमायो र बाध्यात्मक सन्धि गर्नुपर्यो। तत्कालीन राजनैतिक नेतृत्वको दूरदृष्टिको अभाव नेपालका लागि ठूलो दुखदायी भयो। यस विषयमा जापानले अमेरिकासँग कानागावा सन्धि गरी आधुनिकरणको बाटो रोजेको थियो, जसले जापानलाई शक्तिशाली राष्ट्रमा परिणत गर्यो। नेपालले भने यस्तो अवसर गुमायो। सन्धिपछि नेपाल आन्तरिक कलह र सत्तासङ्घर्षमा अल्झिदा राष्ट्रिय क्षमता अभिवृद्धि गर्न सकेन। शासकहरू परिवर्तन भए पनि चीनले देखाएको ‘वेक अप’ जस्तो जागरण नेपालमा देखिएन। उत्तर-पूर्वी एशियाली देशहरूको अवस्था हेर्दा, नेपालले आर्थिक र भूराजनीतिक दबाबमा कसरी कमजोर हुदै गयो भन्ने देखिन्छ। अमेरिकी दबाबमा व्यापार सन्धि गर्न बाध्य जापानले कसरी शक्तिशाली बन्यो भन्ने प्रश्न नेपालका लागि सान्दर्भिक छ। नेपालले आफ्नो कूटनीतिक अवसर गुमाइरहेको छ भने जापानले त्यसलाई रचनात्मक रूपमा उपयोग गर्यो। सुगौली सन्धिपश्चात् नेपाल विश्व शक्तिका लागि गोटी बन्न पुग्यो, आन्तरिक सत्ता सङ्घर्षमा अल्झियो। बेलायतसँग सहकार्य गर्न सकेन। जापानले भने राष्ट्र निर्माणमा सञ्जाल बनाएर समृद्धि तर्फ अघि बढ्यो। जापानले पश्चिमासँग सम्पर्क खुलेपछि यता बन्द नीति छोडेर सैन्य, शिक्षा र औद्योगिक क्षेत्रमा ठूलो विकास गर्यो। मेइजी सम्राटको शासनमा जापानले बेलायती शैलीको शासन अपनाएर नयाँ युगमा प्रवेश गर्यो। वासेदा विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक सदाओरी सदोसिमासँगको भेटमा जापानको साम्राज्यवादले क्षेत्रीय विस्तार गरेको र त्यहीबाट सफल भएको कुरा उल्लेख गरियो। नेपालले सुगौली सन्धिपछि गरेको गल्तीहरूलाई यहाँबाट सिक्नुपर्छ भन्ने सन्देश छ। जापानले कोरिया, ताइवान र चीनमा आफ्नो प्रभुत्व विस्तार गर्दै एशिया–प्यासिफिक क्षेत्रमा महाशक्ति बनेको इतिहास पनि नेपालले ध्यान दिनु आवश्यक छ। अत्यधिक पराजय र विनाशका बाबजुद सन् १९४५ पछि जापानले अमेरिकासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने दोस्रो विश्व अर्थतन्त्रको रूपमा विकासको अद्भुत उदाहरण बनेको छ। तत्कालीन चीन र कोरियाले आफ्नो पकड गुमाए, नेपालको स्थिति व्यथित देखिन्छ। नेपालले आफ्नो आधुनिकीकरणमा समयमै ध्यान नदिँदा आज कमजोर बनेको छ। कोरियाले जनरल चुङ ही पार्कको नेतृत्वमा तीव्र औद्योगिकीकरण र प्राविधिक शिक्षा विकास गरी आर्थिक शिखर हासिल गर्यो। नेपालमा राजा महेन्द्रले स्थायित्व त ल्याए तर आर्थिक सुधार सीमित रह्यो, जसले नेपालको पछाडि पर्नुमा ठूलो भूमिका खेल्यो। सुगौली सन्धिदेखि लिपुलेकसम्मको जंजाल आधुनिक आर्थिक क्षमता निर्माण गर्न नसक्नु नै नेपाललाई विश्व शक्तिका लागि सहज चलखेलको गोटी बनाएको छ। क्षेत्रीय शक्तिहरू साना देशहरूलाई प्रभावमा राखेर सन्धि सम्झौता गरिरहेका छन्। नेपाल पटक-पटक कमजोर पक्ष बनेर मूकदर्शक हुनुपर्यो। सुगौली सन्धिपछि प्रतिबन्धित भईसकेको नेपालले जलस्रोत सम्झौता, रणनीतिक सीमा नाकाहरूमा निरन्तर निरीह हुनुपर्यो। लिपुलेक लगायतका रणनीतिक ठाउँहरूमा आज पनि विदेशी शक्तिहरूको दबाब छ। हामीले शिक्षा, सेना र औद्योगिक क्षेत्रमा गुणात्मक सुधार गर्दै आधुनिक राष्ट्र निर्माणको आधार तयार गर्नुपर्छ। समयमै निर्णय नगरे इतिहास अझ कठोर हुनेछ। अहिलेको नेतृत्वले दूरदृष्टि सहित निर्णायक कदम चाल्नुपर्छ। लिपुलेक नाकामा नेपालबिना व्यापार सञ्चालन हुनु नेपालको सार्वभौम क्षमतामा प्रश्न उठाउँछ। सुगौली सन्धिदेखि शुरु भएको समस्या लिपुलेकसम्म आइपुगेको छ र यसले अस्तित्व नै चुनौतीमा पारेको छ। विश्व इतिहासले देखाएको छ कि जापान, कोरिया, चीनजस्ता देशहरूले भूराजनीतिक चुनौतीहरूलाई अवसर बनाएका छन्। यसले देश निर्माणको निर्णयात्मक भूमिका देखाउँछ। अब हामीले के गर्ने ? पहिलो कुरा, इतिहासलाई बुझ्नुपर्छ। विश्व शक्तिहरू आफ्ना स्वार्थमा रहेर चाल चलिरहँदा दृश्य मात्र भएर बसेका देशहरू अरूले नै भविष्य लेखिदिन्छन्। कमजोरी स्वीकार नगर्नु भनेको ठूलो खतरा हो। सुगौली सन्धिपछि नेपालले यस्तो चेतना पाउन सकेन, लिपुलेक अतिक्रमणपछि पनि त्यो चेतना देखिएको छैन। त्यसैले हामी लामो समयदेखि भूराजनीतिक दबाबमा परिरहेका छौं। हामीले सिक्किमको विलय देखिसकेका छौं; विश्वमा युक्रेन र इरानजस्ता राष्ट्रहरूको भूराजनीतिक सङ्कटका साक्षी छौं। नेपालले कूटनीतिक चालबाजीले आफ्ना भूभाग बचाउन सक्दैन। हामीलाई ‘दुई ढुङ्गा बीचको तरुल’ भनेर चिनाएको छ जहाँ हामी सधैं दबाबमा पर्ने गरिरहेका छौं। अब नेपालले ‘गतिशील पुल’ नबनी ‘डाइनामिक हब’ बन्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ, जसले सक्रिय तरिकाले अवसर सिर्जना गर्ने गरि अगाडि बढ्नुपर्छ। ठोस सुधार गर्दै शिक्षा, सेना र उद्योग क्षेत्रमा गुणात्मक परिवर्तन ल्याएर आधुनिक राष्ट्र निर्माणको आधार तयार गर्नुपर्छ। विलम्ब गरेमा पुनः भोलिको इतिहास कठोर हुनेछ। वर्तमान नेतृत्वले जनमतस्वीकृत संकेतअनुसार सफल कदम चाल्नुपर्छ।
