भौतिकशास्त्रीहरूले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई)को प्रयोग गरेर प्रकृतिमा लुकेका नयाँ नियमहरू पत्ता लगाउन ठूलो सफलता हासिल गरेका छन्। एमोरी युनिभर्सिटीको अनुसन्धान टोलीले विशेष गरी डिजाइन गरिएको न्युरल नेटवर्क र डस्टी प्लाज्माभित्रका कणहरूको सूक्ष्म त्रि-आयामी ट्र्याकिङ संयोजन गरेर कणहरूबीच रहेका जटिल अन्तरक्रियाका लुकेका ढाँचाहरू उजागर गरेको छ। पदार्थको चौथो अवस्था मानिने प्लाज्मा अन्तरिक्षदेखि पृथ्वीको डढेलोभित्रसम्म पाइने रहस्यमय अवस्था हो। यस अनुसन्धानको सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको एआईले केवल तथ्याङ्क विश्लेषण नगरी वर्षौंदेखि स्थापित भौतिकशास्त्रका मान्यताहरूलाई चुनौती दिँदै नयाँ सत्यहरू फेला पारेको हुनु हो।
प्लाज्मा यस्तो अवस्था हो जहाँ ग्यास आयनीकृत भएर इलेक्ट्रोन र आयनहरू स्वतन्त्र रूपमा बहन्छन् र यसले विद्युतीय चालकता जस्ता अद्वितीय गुण प्रदर्शन गर्दछ। हाम्रो दृश्य ब्रह्माण्डको करिब ९९.९ प्रतिशत भाग प्लाज्माले भरिएको छ। डस्टी प्लाज्मामा यी आयनहरूका साथै साना धुलोका कण पनि हुन्छन् जुन शनि ग्रहको घेरादेखि पृथ्वीको आयोनमण्डलसम्म फैलिएका छन्। अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रयोगशालामा भ्याकुम च्याम्बरभित्र लेजर र उच्च गतिका क्यामराहरू प्रयोग गरेर यी कणहरूको गति अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा रेकर्ड गरेका थिए। सङ्कलित तथ्याङ्कलाई एआई मोडेलमा राख्दा यसले कणहरूबीच हुने ‘गैर–पारस्परिक बल’ अर्थात् नन–रेसिप्रोकल फोर्सेसलाई ९९ प्रतिशतभन्दा बढी शुद्धताका साथ व्याख्या गरिदिएको छ।
गैर–पारस्परिक बलको अवधारणा अत्यन्त जटिल छ। यसमा एउटा कणले अर्कोलाई गर्ने प्रभाव र अर्कोले पहिलेको कणलाई गर्ने प्रतिक्रिया फरक हुन्छ। अनुसन्धान टोलीले यसलाई तालमा गुडिरहेका दुई डुङ्गाहरूको उदाहरणमार्फत तुलना गरेको छ, जहाँ अगाडिको डुङ्गाले सिर्जना गरेको छालले पछाडिको डुङ्गालाई तान्छ तर पछाडिको डुङ्गाले अगाडिलाई धकेल्छ। डस्टी प्लाज्मामा पनि अगाडिको कणले पछाडिलाई आकर्षित गर्ने तर पछाडिकोले अगाडिलाई सधैं विकर्षण गर्ने अनौठो व्यवहार देखिएको छ। पहिलेका सिद्धान्तहरूले कणको विद्युतीय चार्ज र आकारबीचको सम्बन्धलाई सरल मान्थे, तर एआईले यो सम्बन्ध प्लाज्माको घनत्व र तापक्रममा निर्भर एक जटिल प्रक्रिया भएको स्पष्ट पारेको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो एआई विधि कुनै ‘ब्ल्याक बक्स’ नभई मानिसले सजिलै बुझ्न र व्याख्या गर्न मिल्ने गरी तयार गरिएको हो। यसले कणहरूको गति तीन मुख्य प्रभावहरूमा विभाजन गरी अध्ययन गर्दछ: वेग कारण हुने अवरोध, गुरुत्वाकर्षणजस्ता वातावरणीय बल तथा कणहरूबीचको आपसी बल। यो प्रविधि केवल भौतिकशास्त्रमा सीमित नहुँदै बायोइन्जिनियरिङ र जीवविज्ञानका क्षेत्रमा पनि प्रभावकारी हुन सक्छ। उदाहरणका लागि क्यान्सरका कोषिकाहरू कसरी एक स्थानबाट अर्को स्थानमा फैलिन्छन् वा चराहरूको बथान र मानिसहरूको भिडमा सामूहिक व्यवहार कसरी विकास हुन्छ भन्ने बुझ्न यो नयाँ बाटो खोल्नेछ। यो अनुसन्धानले एआईलाई केवल उपकरणको रूपमा मात्र नभई प्रकृतिका नयाँ नियमहरू पत्ता लगाउने सहयात्रीको रूपमा स्थापित गरिदिएको छ।
