समाचार सारांश सम्पादकीय समीक्षा पछि तयार। जीवनको परिवारमा श्रीमती र छोराछोरी छन्, जो मिलेर मजदुरी गर्छन् तर ऋण र दैनिक खर्चले जीवनलाई आर्थिक संकटमा राखेको छ। ‘दाजु, तपाईंहरू कतिबजे सुत्नुहुन्छ?’ उसले सोध्यो। ‘१० बजे,’ मैले जवाफ दिएँ। ‘त्यसोभए म १० बजेसम्म भारी बोकेर डिस्टर्ब गर्दिनँ,’ उसले थपेर भन्यो। मैले अस्वीकृत गरें। घरको छतमा लेवलिङको काम थियो। उसले भुइँबाट २ तला माथि बालुवा र गिट्टी पुर्याउनु पर्ने थियो। ठेकेदारले भारी अनुसार तलब दिन्थ्यो। ऊ आफ्नै काममा व्यस्त भयो, म मेरो काममा लागें। खाना खायौं ९ बजे। मैले उसको खाना खाएको थाहा पाएको थिएँ। ‘खाजा खाएर आएको दाजु, छिटै खाना खानेछु, बुढीले पकाउँदैछ’ उसले भन्यो। तर ऊ ९ बजे नपुग्दै हिँड्यो। हिँड्नु अघि उसले मलाई अर्को बिहान कति बजे उठ्ने निश्चित गर्न भने। ऊ साँझ ५ बजेसम्म नियमित काम र ६ बजेदेखि ९ बजेसम्म ओभरटाइम काम गर्यो। मैले वैदेशिक रोजगारीमा हुँदा यति समय काम गर्थें। ‘बिहान लगभग ४ बजे म उठ्छु,’ मैले भनेँ। अर्को दिन बिहान ४ बजे उठेर ढोका खोलेँ, तर उसको अघिल्लो दिनको बाचा पुरा नहुँदा म खासै चासो दिएनँ। हिंड्न नसक्ने अवस्था थियो। हामी सबैमा लाग्ने नियम उसको जीवनमा पनि लागु भयो। तर, ६ बजे ऊ टुप्लुक्क आइपुग्यो। ‘मेरो त बर्बाद भयो दाजु,’ उसले भन्यो। ‘किन?’ मैले सोधेँ। ‘गेटले आफ्नो काम गरेन, तर म सघाउने साथी ल्याएको छु।’ ‘इला रानी, छिटो काम गर’, उसले नेपाली र मगर भाषामा श्रीमतीलाई आदेश दियो। करीब १ घण्टा श्रमपछि, ‘अब जान्छौं दाजु, कोठामा गएर खाना खाएर ड्युटी जान्छु।’ ६:३० बजे फेरि उनीहरू फर्किए। श्रीमतीले बालुवा भर्ने र श्रीमान्ले माथि पुर्याउने काम चुपचाप गर्न थाले। सिमेन्टको बोरा भरी बालुवा र गिट्टी पुर्याउँथे। फर्कंदा दुई खुड्किला एकैपटक पार गरेर अलिकति छिटो गर्ने प्रयास गर्थे। म उनलाई नियाल्दै थिएँ, सानी छोरीलाई काखमा बोकेर। ७:३० बजे श्रीमती फर्किईन्, अब ऊ मात्र भारी भर्ने र बोक्ने भयो। ८ बजे मैले उनलाई पानी दिएँ। तर उसले पानी नखाने भनी इन्कार गर्यो। मैले ग्लुकोज पानी बनाएर फेरि आग्रह गरेँ। ‘हो, पानी पिउनुपर्छ। पानी नपिए किड्नी बिग्रिन्छ। मेरो दाइ छ वर्षअघि किड्नी फेल भएर बित्यो,’ उसले सुनायो। ‘श्रीमती के गर्दैछे?’ मैले सोधेँ। ‘ऊ खाना बनाइरहेकी छ। म ढिला हुन्छु भनी गेट खोलिदिन्छिन्। त्यसैले म ढिलासम्म काम गर्न सक्छु।’ ‘कति बजे सम्म काम गर्ने?’ म सोधेँ। ‘मन लागेसम्म गर्नु।’ मैले कुनै समय सीमा तोक्न आवश्यक ठानेनँ। उसले ठेकेदारसँग सम्झौता अनुसार कहिले गिट्टी, कहिले बालुवा बोकेको थियो। प्रत्येक भारीको गणना सजिलो होस् भनेर एउटा बट्टामा गिट्टी राख्थ्यो। म निदाएसम्म ऊ इँटा बजाइरहेको थियो। अर्को दिन पनि। शायद ऊ नपुगेको होला, या अभावले निदाउन दिएको छैन होला। हाम्रो पनि साँझमा फुर्सद कम हुन्छ। छोरी सुताउने, पकाउने, खाने कार्य गर्दा ९-१० बजेजस्तै हुन्छ। खाना पाकेपछि श्रीमतीले उसलाई खान आउन भनिन्। ‘रुममा पहिले नै खाना तयार छ, तपाईंहरू खानुन,’ उसले मुसुक्क मुस्कुराउँदै जवाफ दियो र काममै लागिरह्यो। रातको १० बजे सुनसान सडकमा बेल्चाको कर्कस आवाज हृदयविदारक लाग्थ्यो। छरछिमेकीहरू सुतिसकेका थिए। डेरा बसेको दाजुले उसको कर्म देखेर टोलाएर बसेका थिए। उनले लामो खुई निकाल्दै भने, ‘यो मानव चोला कहाँ छ? कसैलाई सम्पत्ति सम्हाल्न फुर्सद छैन, कसैलाई यी भारीमाथि सुपारी!’ म मौन थिएँ। कहिलेकाहीं मौनता गहिरो हुन्छ। मलाई उसको जीवनको पार्श्व संगीत सुन्न मन लाग्यो, त्यसका आरोह-अवरोहको कथा लेख्न। १० बजेर ३० मिनेट पनि बित्यो। म मोबाइलबाट दूर भई उसको छेउमा पुगेँ। नाफाटेको तर धूलोले मैलो परेको टिसर्ट भिजेको थियो। अनुहारमा पसिना खासै थिएन। सायद मलाइजो भन्दा हल्का पसिना आउँछ। ‘कति बजेसम्म गर्ने?’ मैले सोधेँ। ‘तपाईंहरू कति बजे सुत्नु हुन्छ?’ ऊले प्रतिप्रश्न गर्यो। ‘म लगभग ११ बजे सुत्छु, तपाईंको श्रमप्रति ध्यान दिनु पर्छ।’ मैले भनें। उसले फेरि भन्यो, ‘डिस्टर्ब भयो?’ ‘डिस्टर्ब भनेको छैन, तर…’ मैले अर्धवोलनबाट विषय परिवर्तन गरें। ‘अब जानुहोस्, भोलि गर्नु। शरीर, गिट्टी बालुवा, सिमेन्ट एउटै होइनन्। आराम पनि आवश्यक छ।’ मेरो वार्ता सुनेर ऊ सहमति जनायो। ‘बिहान कति बजे उठ्नुहुन्छ?’ ‘५ बजे।’ ‘म त ३ बजे उठ्नु पर्ने थिएँ!’ म स्तब्ध भएँ। ‘तपाईंलाई सुत्न आवश्यक छैन?’ मैले सोधेँ। ‘३-४ घण्टा सुत्दा निन्द्रा पुग्छ। म सधैं ३ बजे उठ्छु।’ हात्तीरी! १८/२० घण्टा मजदुरी, ३ घण्टा विश्राम! यो कामको शोषण को गर्दैछ? म पनि मौन भएको छु। ‘साइकल यहाँ राख्छु।’ ऊ जाँदा भन्यो। ‘किन?’ ‘गेट लगाएको होला, नागर सजिलो छैन।’ ‘श्रीमतीले खोल्दैनन्?’ ‘ऊ पनि दिनभर कामले थाकेको हुन्छ, निदाएको होला।’ म केही बोलेनँ। ‘हजुर, बिहान आउँछु।’ साइकल छाडेपछि ऊ बाटो लाग्यो। *** ठङ्ग्रङ्ग इँटा झरेको आवाज आउँथ्यो। -हत्तरि इँटा चोर्दैछन् कि के हो? मेरा छेउमा एउटा नयाँ घर बन्ने क्रममा ऊ नै पात्र रातभर बालुवा बोकेको थियो। साँच्चै ऊ रातभर निःश्वास खनेर काम गरिरहेको थियो। घरमा बत्ती बाल्दै, घडीले ४:१० बजेको संकेत गर्यो। भित्र गेट खोलेर दम्पत्तिले विस्तारै काम गरिरहेका थिए। रातभर सुत्न नपाउने, श्रममै व्यस्त मानिसको कथा यो हो। जीवन, अर्थात त्यो मानिस। २०५० सालमा जन्मेको जीवनले ११ वर्षमै बाबु गुमायो। त्यसपछि पढाइ रोकिन पुग्यो। उसको बाल्यकाल गृहयुद्धले ग्रसित थियो। जीवनले पनि यतिधेरै अनौठो जुदाई खेलेको छ। विदेशी मलेसियामा श्रम गरेर थोरै रकम जोडेर घर फर्कियो। बुढाबुढीसँग मिलेर खेती कार्यमा जुट्यो तर ऋण र समस्या कायमै रह्यो। छोराछोरीका लागि ठूलो सपनासँग संघर्ष गरिरहेको जीवन। त्यसरी पनि उसले आफूलाई सहज एउटै बाटो भेट्न खोज्छ, घरिपाल्न सकेन भने जन्मथलोमा नै सम्बन्ध खोज्ने। ‘महिनामा कति दिन काम गर्नु हुन्छ?’ मैले सोधेँ। ‘१४ देखि डेढ महिनासम्म। एक दिन बिदा दिन्छन्।’ ‘दिनमा कति घण्टा?’ ‘बिहान ४ देखि ७ ओटी, ८ देखि ५ नियमित, साँझ ६:३० देखि १० ओटी।’ ‘कमाइ कस्तो छ?’ ‘दैनिक सात सय देखि आठ सय पचास रुपैयाँ। महिना पुगेर त्यही छ। तर ऋण तिर्नुपर्छ।’ ‘ऋण कति?’ ‘५-७ लाख।’ ‘कति ब्याज तिर्नुपर्छ?’ ‘कहिले बढी, कहिले कम।’ शिक्षा र जीवन संघर्षमा थुप्रै पीडा लुकेको उसको कथा हो। ‘कतिबाहेक भारी बोक्ने?’ ‘जबसम्म भोक बिर्सने पेट छ, शरीरले उठाउने क्षमता छ, तबसम्म।’ पूँजी सँगालेर सानो खेती गर्ने विचार छ, यत्तिको भारी बोक्नुभन्दा त्यो राम्रो हो। तर, बाध्यता र परिस्थिति यस्ता छन् कि उसले अझै पनि दिनहुँ भारी बोक्नु पर्छ। मान्छेको शरीर र मनलाई थकान नदिनु पर्ने तर उसको जीवनशैलीले त्यो सम्भव छैन। उसको कथा श्रम, संघर्ष र मनोबलको अन्तहीन कहानी हो। शहरको भीडमा एक जना यस्तो मजदुर छ, जसको शिरमा बोझ मात्र होइन, परिवारको आशा र भविष्य पनि छ।
