१०औँ शताब्दीतिर प्राचीन फारसबाट सुरु भएको ‘सान्बोसाग’ नै परिमार्जित हुँदै आधुनिक समोसा बनेको इतिहासकारहरूले बताएका छन्। समोसा, नाम सुनासाथ धेरैको मुखमा पानी पुग्छ। तात्तातो समोसा पेटलाई तृप्त बनाउँछ, मनलाई पनि आनन्द दिन्छ। जतिसुकै खाओ, अझै खान मन लाग्ने परिकार हो। नेपालदेखि भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश हुँदै विश्वका विभिन्न देशमा यो खाजाको रूपमा लोकप्रिय छ। तर, यस परिकारको उद्गम कहाँ हो? कसरी यो हाम्रो दैनिक खाजाको हिस्सा बन्यो? र किन यो विश्वव्यापी रूपमा सबैभन्दा मनपर्ने भयो?
मध्य एशिया र मध्यपूर्वको उपहार समोसा नाम मध्य फारसी शब्द ‘सान्बोसाग’ बाट आएको हो, जसको अर्थ ‘त्रिकोण आकारको पेस्ट्री’ हो। यो परिकार भारतको मूल निवासी होइन। यसको मूल १०औं शताब्दीको मध्यपूर्व र मध्य एशियामा पाइन्छ। सबैभन्दा पुरानो उल्लेख अब्बासिड कालका कवि इशाक अल–मौसिलीको रचनामा भेटिन्छ। ११औं शताब्दीमा इरानी इतिहासकार अबुल–फजल बेयहाकीले आफ्नो पुस्तक तारिख–ए–बेयहाकीमा ‘सम्बोसा’को उल्लेख गरेका छन्। त्यतिबेला यो राजदरबारमा मासु, सुकेको फलफूल र नट्सले भरिएको पेस्ट्रीको रूपमा सेवा गरिन्थ्यो।
सिल्क रोडको व्यापारिक मार्ग हुँदै यो परिकार विभिन्न देशमा फैलियो। मध्य एशियाली ‘सम्सा’, अरबी ‘सम्बुसक’, टर्की ‘सोम्सा’ जस्ता नामहरूले यो चिनिन्थ्यो। भारतीय उपमहाद्वीपमा प्रवेश र रूपान्तरण १३औं–१४औं शताब्दीमा दिल्ली सल्तनतको समयमा मध्यपूर्वी र मध्य एशियाली व्यापारी तथा शेफहरूको आगमनसँगै समोसा भारतीय उपमहाद्वीप भित्रियो। अमीर खुसरोजस्ता विद्वानहरूले पनि यसको उल्लेख गरेका छन्। मुगल साम्राज्यको समयमा यसले राजदरबारमा लोकप्रिय स्न्याकको रूपमा स्थान बनायो।
भारतमा आएपछि समोसाले ठूलो परिवर्तन गर्यो। यहाँको शाकाहारी परम्परा र स्थानीय मसालाहरूले यसलाई नयाँ स्वाद दिए। आलु, मटर, प्याज, जीरा, धनिया, बेसार जस्ता सामग्रीले भरिने चलन सुरु भयो। ब्रिटिश कालमा आलुको व्यापक प्रयोगले समोसालाई अझ लोकप्रिय बनायो। नेपालमा यो परिकार भारतबाट आयो भनी मानिन्छ। यहाँ पनि चिया पसलदेखि सडक किनारसम्म समोसा र चटनी अपराजेय जोडी बनेको छ।
समोसा केवल खानेकुरा मात्र होइन, यो सांस्कृतिक पुल पनि हो। यसले विभिन्न जाति, धर्म र वर्गका मानिसहरूलाई एकै स्थानमा ल्याउँछ। मुस्लिम, हिन्दू, शिख सबैले समान रूपमा रमाउँछन्। आर्थिक रूपमा पनि यो महत्वपूर्ण छ। सानो लगानीमा सुरु गर्न सकिने व्यवसाय हो। नेपाल र भारतमा लाखौं मानिस समोसा बेचेर आफ्ना परिवार पाल्दैछन्। स्वास्थ्यको दृष्टिले परम्परागत रूपमा यसलाई तेलमा तलिएर बनाउने भएका कारण उच्च क्यालोरी हुन्छ र त्यति स्वास्थ्यकर मानिदैन। तर कहिलेकाहीँ मिठासका लागि समोसा खान सकिन्छ। समोसाको कथा सभ्यताको यात्रा हो—व्यापारिक मार्गको व्यापार, साम्राज्यहरूको उत्थान र पतन, संस्कृतिहरूको मिश्रण र मानव स्वादको हातहरूमा उत्कृष्ट सिर्जना। मध्यपूर्वको राजदरबारबाट सुरु यो परिकार आज विश्वभर सर्वप्रिय स्वाद बनेको छ।
