समाचार संक्षेप सम्पादकीय रूपमा समीक्षा गरिएको छ। हैटीमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय सुरक्षा फौजको उपस्थितिले आन्तरिक शान्ति र सुरक्षा तहसनहस भएको अवस्थामा केही राहत दिएको छ। सन् १९९४ मा अमेरिकी सेनाले हैटीको राष्ट्रिय सेना विघटन गराएर अरिस्टिडलाई मोहरा बनाएर सत्तारोहण गराएको थियो। हैटीको सेना विघटनपछि सुरक्षा कमजोर भएर गुण्डाराज फैलिएको र स्थानीय उत्पादन शून्यसँग धेरै नजिक पुगेको छ। म नेपाल प्रहरीमा कार्यरत रहँदा संयुक्त राष्ट्रसंघको तर्फबाट शान्ति स्थापनार्थ खटिने सुरक्षाकर्मीको रूपमा सन् २००७-०८ र सन् २०१०-११ मा दुई पटक क्यारेबियन राष्ट्र हैटीमा काम गर्ने मौका पाएको थिएँ। अत्यन्त मनमोहक र सुन्दर समुद्री किनाराले घेरिएको टापु राष्ट्र हैटी भौगोलिक दृष्टिले प्रकृतिको अनुपम उपहार जस्तै छ। भूमध्यरेखीय हावापानी, होचा पहाडी श्रृङ्खला तथा समथर उपत्यकाहरू र पर्याप्त पानीका स्रोतहरूसहित वर्षभरि विभिन्न खेतीबाली गर्न सक्ने हैटीले अमेरिका र क्यानाडाजस्ता समृद्ध राष्ट्रहरू नजिक रहेका कारण पर्यटनमा पनि उच्च सम्भावना बोकेको छ। यी सबै अवस्थाहरूले हैटीलाई समृद्धिको बाटोमा अघि बढ्नुपर्ने देखाउँछन्। तर, हैटीमा भोक, रोग, अशिक्षा र बेरोजगारीले थिलथिलो अवस्था सिर्जना गरेको छ। आन्तरिक शान्ति र सुरक्षा तहसनहस हुँदा संयुक्त राष्ट्रसंघीय सैनिक र प्रहरीले शान्ति कायम गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यी सबै कुराले मलाई नेपाली परिवेशसँग पनि तुलना गर्न प्रेरित गर्यो। व्यवस्थित अध्ययन नहुँदा केही कमीकमजोरीहरू हुन सक्छन् र सुधारका सुझावहरू अपेक्षित छन्। म यहाँ हैटीको स्थापना देखि सेना विघटन र त्यसका प्रभावहरूबारे चर्चा गर्नेछु। ऐतिहासिक पक्षमा, सुरुमा स्पेनिश शासनमा रहेको हैटी सन् १६९७ मा पश्चिमी आधा भाग फ्रान्सलाई हस्तान्तरण भएपछि छुट्टै राष्ट्र बनेको थियो। त्यहाँ उखु र कफी खेती मुख्य उद्योग थिए। १८औं शताब्दीमा ‘क्यारेबियनको मोती’ भनेर चिनिने हैटीले ठूलो मात्रामा चिनी र कफी युरोप निर्यात गर्दथ्यो। यी उत्पादनहरूका लागि अफ्रिकाबाट ल्याइएका लाखौँ दासहरूलाई दमन र शोषण गरिएको थियो। १७८९-१७९९ को फ्रान्सेली क्रान्तिको प्रभावले हैटीका दासहरू सन् १७९१ मा विद्रोह गरे। टुसेन्ट लभरेतेरको नेतृत्वमा लामो संघर्षपछि सन् १८०४ मा हैटीले स्वतन्त्र राष्ट्र घोषणा गर्यो। यो विश्वकै पहिलो दास विद्रोहबाट स्वतन्त्र राष्ट्र बनेको उदाहरण हो। तर स्वतन्त्रता पछि हैटीले फ्रान्सलाई भारी मुआब्जा तिर्नुप¥यो जसले १२२ वर्ष लाग्यो र देशको पूर्वाधार विकासमा बाधा पुर्यायो। अमेरिकाको प्रभाव सन् १९१५-१९३४ सम्म रह्यो, जसमा अमेरिकाले हैटीमा सैन्य हस्तक्षेप र प्रभाव जमायो। अमेरिकाले हैटीको सेना सुदृढ गर्ने प्रयास गर्यो तर असहयोगका कारण १९३४ मा वापसी गर्न बाध्य भयो। त्यसपछि अमेरिकाले बेबी डक शासनलाई समर्थन गर्यो। सन् १९९० को राष्ट्रपति चुनावमा चर्चित पादरी जाँ बर्ट्रान्ड अरिस्टिड निर्वाचित भए तर सात महिनामै सेनाले अपदस्थ गरायो। सन् १९९४ मा अमेरिकी सैनिक सहयोगमा अरिस्टिडलाई फर्काइएपछि सेना विघटन गरियो। सेना विघटनपछि हैटी असुरक्षित भयो, गुण्डाराज फैलियो र संरक्षण नहुँदा स्थानीय उत्पादन लगभग ठप्प भयो। हैटीमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय सुरक्षाकर्मीको उपस्थिति भए पनि पूर्ण सुरक्षाको अवस्था अझै बन्न सकेको छैन। त्यसैगरी, हैटीमा विदेशी रणनीतिको प्रभावले आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता सिर्जना गरेको छ। नेपालसँग तुलना गर्दा पनि यहाँ सेनाको भूमिका, सुरक्षाको आवश्यकता र विदेशी प्रभावबीच सन्तुलन आवश्यक छ। नेपालमा पनि सुरक्षा व्यवस्थाका विषयमा विभाजन र अस्थिरता बढ्न सक्ने खतरा छ। देशको समृद्धि र स्थायित्वको लागि शान्ति र सुरक्षा अति महत्वपूर्ण पक्ष हुन् र विदेशी शक्तिहरूको नीतिलाई चिर्न सक्ने कूटनीतिक चातुर्यता आवश्यक छ। – खापुङ, नेपाल प्रहरीका पूर्व आईजीपी हुन्।
