इतिहासको प्रवाह, जेनजेड र लोकप्रियतावाद

समाचार सारांश व्यवसायिक दृष्टिकोणबाट समीक्षा गरिएको छ। आगामी राजनीति लामो अवधि भन्दा छोटो अवधिको योजना र लोकप्रिय नेतृत्वमा आधारित पपुलिष्ट हुनेछ। इन्टरनेट र सामाजिक सञ्चालले उत्पन्न गरेको जेनजेड पुस्ताले पुराना पार्टीहरू र तिनका विचारहरुलाई स्पष्ट रुपमा अस्वीकार गरिसकेको छ। प्रविधि, बसाइसराइ र ‘अप्राप्त आकांक्षा’ले जन्माएको यो पुस्ताको सचेत पहल (एजेन्टिफिकेसन) राज्यले नचिनेकाले सडकमा अनियन्त्रित विद्रोहको सम्भावना बढेको छ। जेनजेड आन्दोलनको विश्वव्यापी परिवेश र नेपालको सन्दर्भमा समाजशास्त्री चैतन्य मिश्रद्वारा लेखिएको यो विस्तृत विश्लेषण तीन भागमा पाठकमाझ प्रस्तुत गरिएको छ। प्राध्यापक मिश्र नेपालमा समाजशास्त्रको औपचारिक अध्यापन गर्ने पहिलो पुस्ताका शिक्षक हुन्। उनका पुस्तकहरूमा ‘पुँजीवाद र नेपाल’, ‘बदलिंदो नेपाली समाज’, ‘एसेज अन् द सोसियोलोजी अफ् नेपाल’, ‘लोकतन्त्र र आजको मार्क्सवाद’ समावेश छन्। मिश्रले समग्रमा समाजको परिवर्तनलाई प्राज्ञिक दृष्टिले विश्लेषण गर्दै युवा पुस्ताको प्रविधि प्रयोगबाट हुने विद्रोह र त्यसका विविध परिणामहरूलाई स्पष्ट पारेका छन्। यो लेखको प्रमुख उद्देश्य नेपालमा ‘जेनजेड’(जनरेशन जेड) को उदय र विश्वव्यापी प्रभावका साथै राष्ट्रिय राजनीतिक प्रणालीमा पर्ने प्रभावहरूको खोजी गर्नु हो। यहाँ तर्क गरिएको छ कि जेनजेड जस्ता पुस्ताहरू जैविक वृद्धिको परिणाम नभई उनीहरूले जन्मिएको विशिष्ट सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक कालखण्ड तथा ऐतिहासिक प्रवाहको उत्पाद हुन्। यी पुस्ताहरूलाई विश्वव्यापी रूपमा एउटै रूपमा हेरिनु हुँदैन; तिनीहरूलाई सम्बन्धित क्षेत्रीय र राष्ट्रिय सन्दर्भमा हेर्न आवश्यक छ। विश्व उत्पादन र विनिमयमा एकीकरण भए पनि विश्व समग्रमा असमानता र विभेद अझै गहिरो छ, त्यसैले स्थानीय विशिष्टतालाई सम्मान गर्नुपर्छ। सामाजिक-ऐतिहासिक पुस्ताहरूको तीव्र परिवर्तनले पुराना वैचारिक र संरचनात्मक राजनीतिक दलहरूमा प्रभाव पारेको छ। आगामी राजनीतिक प्रणालीहरू छोटो अवधिका लोकप्रियतावादी (पपुलिष्ट) शैलीका हुनेछन्, जसमा प्रमुख नेता र नागरिकहरू अपेक्षाकृत लचिलो र कम दीर्घकालीन हुने सम्भावना देखिन्छ। नेपालजस्ता सीमांत देशहरूमा पपुलिष्ट राजनीति आन्तरिक र बाह्य शक्तिहरूबाट धेरै प्रभावित हुने सम्भावना छ, विशेष गरी साइबर सीमांत क्षेत्रमा। संविधान संशोधनका प्रयाससँग सम्बन्धित तीन मुख्य प्रावधान भविष्य राजनीतिक स्थिरताका लागि महत्वपूर्ण छन्। सन् २०२५ सेप्टेम्बर ८ र ९ मा काठमाडौंमा भएको जेनजेड आन्दोलन दीर्घकालीन सम्झनामा रहने ठूला घटनाहरू हुन्। प्रत्यक्ष विरोध प्रदर्शन थोरै जनसंख्यामा हुने आशा गरिएको थियो, जसले सामाजिक सञ्जालमा लागेका प्रतिबन्ध र भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउने थियो। तर विरोध प्रदर्शन विशाल रूपमा फैलियो, भीड २० हजार पुग्यो। प्रहरीले ब्यारिकेड तोड्दा हिंसात्मक झडप सुरु भयो जसले ठूलो क्षति पुर्‍यायो। भीडले संसद परिसर प्रवेश गरी आगो लगायो; प्रहरीले गोली चलायो; रातिदेखि लाठी, अश्रुग्यास र रबर गोली चलाएँ जसबाट धेरैले ज्यान गुमाए। दोस्रो दिन सरकारी भवन र निजी घरहरूमा आगजनी भयो, धेरैलाई गोली लागेर मृत्यु वा घाइते भए। सेप्टेम्बर ९ मा ताण्डव रोकियो र राजनीतिक परिणामहरु देखिन थाले। प्रतिनिधि सभा विघटन भयो। प्रधानमन्त्रीले राजीनामा नदिएरै सुरक्षा निकायको नियन्त्रण लिए र दमकलहरू प्रदर्शन रोक्न संचालन भएन। घटनाको छानबिन आयोग मौन रहेको छ। छ महिनाभित्र नयाँ अन्तरिम सरकारले निर्वाचन गरायो र स्थापित पार्टीहरूलाई कमजोर पार्दै काठमाडौं प्रतिष्ठित मेयर प्रभु प्रधानमन्त्री बनेको नयाँ दल भारी बहुमतमा सत्तामा आएको छ, तर राजनीतिक भविष्य अनिश्चित छ। जेनजेड केवल जैविक पुस्ता होइन; यो भूमण्डलीकरण, प्रविधि र तीव्र बसाइसराइबाट जन्मिएको सामाजिक-ऐतिहासिक पुस्ता हो। जेनजेडको उत्पत्ति जैविक वृद्धिपछि नभई विशिष्ट सामाजिक परिवर्तनबाट जन्मिएको हो। जैविक पुस्ता सामान्यतः २०-३० वर्षमा नवीकरण हुन्छ, तर जेनजेड जस्ता पुस्ताहरूलाई सामाजिक-ऐतिहासिक सन्दर्भले जन्माएको छ। सामाजिक परिवेश र इतिहासले पुस्ता निर्धारण गर्छ; आर्थिक र राजनीतिक परिवर्तन तीव्र भएपछि नयाँ पुस्ता जन्मिन्छ। दूरदराजका कृषि आधारित समाजहरूमा पुस्ताहरूबीच भिन्नता कम हुन्छ, जबकि व्यावसायिक र औद्योगिकीकृत समाजहरूमा तीव्र सामाजिक परिवर्तनहरू हुन्छन्। दाजुभाइ, दिदीबहिनीहरू पनि जीवन अवसर र सामाजिक परिवेशका कारण फरक पुस्तामा पर्न सक्छन्। जैविक जीवन प्रक्रिया मात्र नभई मानव जीवन अधिकांश सामाजिक परिवेशद्वारा निर्देशित छ। जन्म र मृत्यु प्रविधि तथा सामाजिक कारकले प्रभावित हुन्छन्; हाल नेपालमा प्रजनन दर र बालमृत्यु दर उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ, जसको मुख्य कारण सामाजिक प्रगति र स्वास्थ्य सेवाहरू हुन्। पुराना राजनीतिक दलहरू तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेका समाजमा प्रभावहीन हुँदैछन्। विश्व मानवता तीव्र परिवर्तनको क्रममा छ र नयाँ पुस्ता छिटो बढिरहेको छ। आगामी राजनीतिक ढाँचा छोटो अवधिको लोकप्रियतावादी हुने अपेक्षा गरिन्छ। यो लेखको पहिलो भागको अन्तिम हो। यस लेखको दोस्रो भाग भोलि प्रकाशित हुनेछ।