नेपाली साहित्यका पहिलो आधुनिक कथाकार गुरुप्रसाद मैनालीको ‘नासो’ कथासङ्ग्रहमा समेटिएको ‘परालको आगो’ कथामा आधारित चलचित्रको नयाँ संस्करण हाल प्रदर्शनमा छ। चामे र गौंथलीको कथा बोकेको यो पारिवारिक चलचित्रले पति–पत्नीबीचका द्वन्द्व, झगडा, भनाभन, कुटाकुट क्षणिक हुन्छन् भन्ने परम्परागत धारणा कायम राख्दै夫妻ले अन्ततः मिल्नुपर्ने कुरामा जोड दिएको छ। यो कथाले ‘लोग्नेस्वास्नीको झगडा परालको आगो हो’ भनी सदियौंदेखि भनिआएको छ। हामीले त्यो स्वीकार गर्दै आएका थियौं। के पति–पत्नीको सम्बन्ध यति मात्र सिमित हुन्छ त? झगडा, यातना, शारीरिक हिंसा, गाली, बेइज्जती, तिरस्कारपूर्ण बोली र अपमानका बाबजुद पनि उनीहरू पुनः प्रेमिल, मायालु, कर्तव्यपरायण र समर्पित हुन सक्छन् त? यो सम्भव छ त? अहिलेको समयमा यस प्रश्नले नयाँ अर्थ पाएको छ।
कथाकार मैनालीले जब यो कथा लेखे, त्यतिबेलाको सामाजिक-राजनैतिक पृष्ठभूमि त्यस्तै थियो जहाँ पतिपत्नी बीचका विवादहरूलाई परालको आगो समान अर्थमा हेरिन्थ्यो। हालको अवस्थामा हेर्न बाँकी छ, के अझै पनि त्यस्तै अवस्था छ? वि.सं. २०२२ मा प्रकाशित ‘नासो’ कथासङ्ग्रहमा मैनालीले ९० को दशकको शुरुवातदेखि २००७ पछि लेखिएका एघार कथा समेटेका छन्, जसमा ‘परालको आगो’ पनि छ। वि.सं. २०४० मा इन्द्रबहादुर राईले ‘कठपुतलीको मन’ कथासङ्ग्रह प्रकाशित गरे, जसको शीर्षक कथा अन्तर्गत चार उपकथाहरू छन् र तिनीहरूको आधार कतिपय ठाउँमा चामे र गौंथलीको उक्त कथा नै रहेको देखिन्छ।
यी कथाहरूमा केही पात्रहरूमा सम्बन्धको असुरक्षा हावाको पातझैं हल्लिरहेको देखिन्छ भने केहिले आत्महत्या प्रयास गरेका छन्। एउटै कथामा पञ्चायतकालको विवाहपछिको पत्नी आत्महत्या गरेको छ भने कसैले किशोरावस्थामा विवाह गरेको र पछि दुई सन्तानकी आमाको जीवन विछोडकै अन्त्य भएको कथा प्रस्तुत गरिएको छ। दम्पतीसमेत केही पात्रहरू प्रमुख र केही गौण छन्। कथाकार राईले यी कथाहरूमा दम्पतीबीचको झगडा परालको आगो मात्र नभएको प्रमाणित गरेका छन्। मैनालीले भनिएको ‘लोग्ने–स्वास्नीको झगडा परालको आगो हो’ भन्ने पुरानो मान्यतालाई तोड्दै राईले लगभग चार दशकपछि ‘परालको आगो मात्र होइन’ भनेका छन्।
अब दाम्पत्य कलह परालको आगो मात्र नभएको सामाजिक वास्तविकतालाई बुझ्न हामीलाई पनि वर्षौं लाग्यो। वि.सं. २०४० मा प्रकाशित कथाले देखाएको छ कि दाम्पत्य जीवनमा पुरुष मात्र दोषी हुँदैनन्, महिलाहरूको पनि केही भूमिका हुन्छ। समयले धेरै परिवर्तन ल्याए पनि हामी अझै चामे र गौंथलीको उही पुरानो कथा दोहोरिरहेका छौं। ‘स्वास्नी जैरीसँग के टेक गर्नु?’ भन्ने संवादले आजका पुस्ताले बुझ्ने खालको अर्थ राख्दछ कि छैन?
‘परालको आगो’ जस्ता कथा विगतमा लेखिएका हुन्। अहिले पनि ती कथाहरू र तिनीहरूमा भएका भावनात्मक पक्षलाई जस्ताको त्यस्तै ग्रहण गर्ने कि परिवर्तन आवश्यक छ? ‘परालको आगो’ चलचित्र बनाउँदा निर्माता, निर्देशक तथा कलाकारहरूले इन्द्रबहादुर राईको ‘कठपुतलीको मन’ पढेका थिए कि थिएनन्? यो अभिनव कथा बुझ्न र समिक्षा गर्न नयाँ पुस्ताका पाठक र दर्शक जन्मिसकेका छन् कि छैनन्?
