भारतका प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तले बेरोजगार युवालाई कक्रोचसँग तुलना गरेको टिप्पणीले सामाजिक सञ्जालमा ‘कक्रोच जनता पार्टी’ नामक अनलाइन आन्दोलन जन्माएको छ। राजनीतिक विश्लेषक योगेन्द्र यादवले कक्रोच जनता पार्टीलाई केवल मजाक नभएर व्यवस्थामा छटपटी र विद्रोहको संकेत भएको बताएका छन्। सीजेपीको प्रतिबन्धले सरकारको तानाशाही प्रवृत्तिलाई देखाएको र युवाहरूको निराशा र आशाको मिश्रण रहेको यादवले उल्लेख गरेका छन्। ८ जेठ, काठमाडौं।
भारतीय राजनीतिले नयाँ प्रतीक पाएको छ: कक्रोच वा साङ्लो। गत हप्ता भारतीय प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तका टिप्पणीपछि यस विषयमा चर्चा फैलियो। सुनुवाइको क्रममा, उनले पत्रकारिता र सामाजिक सक्रियतामा लागेको बेरोजगार युवालाई कक्रोच र परजीवीसँग तुलना गरेको भनिएको थियो। उनले भने कि यो टिप्पणी खासगरी नकली र आधारहीन डिग्री भएका व्यक्तिहरूका लागि थियो, सबै युवाहरूप्रति होइन। तर सामाजिक सञ्जालमा यो टिप्पणी व्यापक रूपमा फैलियो र रिस, व्यंग्यसँगै एउटा रमाइलो राजनीतिक अवधारणा ‘कक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी)’ बन्यो।
यो पार्टी कुनै औपचारिक राजनीतिक संस्था होइन, बरु राजनीतिक व्यङ्ग्यमा आधारित अनलाइन आन्दोलन हो। यसका सदस्यताका मापदण्डमा बेरोजगार हुनु, अल्छी हुनु, सदैव अनलाइनमा सक्रिय हुनु र ‘व्यावसायिक रूपमा आफ्नो भडास निकाल्ने क्षमता’ हुनु पर्दछ। पाँच दिनमै इन्स्टाग्राममा एक करोड ७० लाखभन्दा धेरै फलोअर्स भेला भएका छन्। यो आन्दोलनको सिर्जना राजनीतिक सञ्चार विशेषज्ञ र बोस्टन विश्वविद्यालयका विद्यार्थी अभिजीत दीपकेले गरेका हुन्। अभिजीतका अनुसार यो केवल एउटा मजाकको रूपमा सुरू भएको थियो।
तर राजनीतिक विश्लेषक योगेन्द्र यादवलाई यो मात्र मजाक नभएर गहिरो सामाजिक र राजनीतिक परिवर्तनको संकेत लाग्छ। ‘तानाशाह सरकारहरू चुट्किलाहरूबाट डराउँछन्’ योगेन्द्र यादव भन्छन्, ‘कक्रोच जनता पार्टी सामाजिक सञ्जालमा एउटा मिमको रूपमा सुरु भए पनि यो हाँसो र मजाक मात्र होइन। यो व्यवस्थाका established बाटाहरू बन्द भएका कारण तल्लो तहमा उठेको छटपटी र विद्रोह हो।’ उनले थपे, ‘मजाक र चुट्किला सधैं कुनै न कुनै गहिरो पीडासँग जडित हुन्छन्। सरकारले प्रतिबन्ध लगाउनु राजनीतिक रूपमा गम्भीर चिन्ह हो।’
यादवका अनुसार, जब कुनै सरकारले सत्ता कडा बनाउँछ, विद्रोह अप्रत्याशित ठाउँहरूबाट उठ्छ। ‘१९७१ मा इन्दिरा गान्धीको भारी जितपछि १९७४ मा जयप्रकाश आन्दोलन आयो, १९८० मा राजीव गान्धीको सफलता पछि १९८३ मा असम आन्दोलन सुरु भयो, २००९ को सफलतापछि २०११ मा अन्ना आन्दोलन र २०१९ पछि किसान आन्दोलन भयो। जब व्यवस्थाका बाटाहरू बन्द हुन्छन्, जनताले नयाँ बाटो खोज्छन्।’
सीजेपीको एक्स ह्यान्डलमा प्रतिबन्ध पछि यादव भन्छन्, ‘तानाशाही सरकारले चुट्किलाबाट सबभन्दा धेरै डराउँछ। जसले चुट्किला सुनन सक्दैन, ऊ आफैँ चुट्किला बन्न थाल्छ। प्रतिबन्धले रिस पोखिने सम्भावना कम गर्यो, तर अब यो धेरै टाढासम्म जानेछ।’ उनी विपक्षका लागि पनि चेतावनी दिन्छन् कि युवाहरूको ठूलो हिस्सिले यो मिम अकाउन्ट फलो गरेकाले विपक्षले तिनीहरूलाई आकर्षक विकल्प दिन नसकेको छ। नेताहरूले युवाहरूसम्म जानुपर्ने बताएका छन्।
तर प्रश्न अझै छ: के यो केवल सामाजिक सञ्जालमा रिस पोख्ने माध्यम हो र जमिनमुनि कुनै परिवर्तन हुँदैन? यादवले भन्छन्: ‘यो बदलिएको युगको नयाँ भाषा हो। मेरो समयमा मानिसहरू घोषणापत्र पढ्दथे। आज युट्यूब हेर्छन्। पहिले पोस्टर बनाउँथे, अहिले मिम सिर्जना गर्छन्। हामीले हरेक पुस्ताको नयाँ व्याकरण सिक्नुपर्छ।’ यादवले थपे, ‘प्रतिबन्ध नलगाइएको भए रिस पोखिएर सकिन्थ्यो, तर जब यसको भडास निकाल्न रोकिएको छ, यो गम्भीर विषय रहेको संकेत हो।’
‘पहिले चुट्किला हाम्रो बिचमा थियो, अहिले चुट्किलामा सरकार पनि सामेल भयो। अब चुट्किलाको औँला सरकारले तर्फ सोझिएको छ र यो विषय धेरै पर जान सक्छ।’ बदलिएको युगको भाषा यो अकाउन्टसँग मानिसहरू तीव्र गतिमा जोडिंदैछन् र गम्भीर राजनीतिक कुरा पनि उठिरहेका छन्। आगामी दिनमा यसको दिशा के हुने हो त्यो हेर्न बाँकी छ। यादवको भनाइ छ, ‘प्रतिबन्ध हटाइयोस् भन्ने आवाज उच्छृंखल हुनेछ। यो यति ठूलो संख्या फलोअर्स भएका खाताबाट मात्र होइन, करोडौं जनाको आवाज हुनेछ।’ उनले थपे, ‘म सरकार कसरी यो प्रतिबन्धलाई न्यायोचित ठहर्याउला भनी सोचिरहेको छु। केही छ जुन जमिनमुनि चलिरहेको छ। यसको अभिव्यक्ति कस्तो हुनेछ हामीलाई थाहा छैन, तर सरकारले ठूलो जोखिम लिएको छ।’
सीजेपी विषयमा धेरै मिमहरू बनिरहेका छन्। के मिमले घोषणापत्रको ठाउँ लिँदैछ वा यो नै युवा घोषणापत्र बन्न सक्छ? यादव भन्छन्: ‘यो बदलिएको युगको नयाँ भाषा हो। पहिले घोषणापत्र पढ्थ्यौं, आज युट्यूब हेरिरहेका छौं। पहिले पोस्टर बनाउँथ्यौं, अब मिम बनाउँछौं। यस व्यङ्ग्य पछाडि गहिरो राजनीतिक सन्देश छ। यदि सत्ताधारी र विपक्षी दुवैले यसबाट सिकेनन् भने आफ्नो आधार गुमाउनेछन्।’ यदि भारतका युवाहरू आफुलाई कक्रोचसँग जोड्दैछन् भने के यो मात्र आक्रोश हो वा लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा गहिरो निराशा पनि हो? यादव भन्छन्: ‘हो, निराशा र रिस छ, तर साथसाथै आशा र आकांक्षा पनि छ। कसैले आएर हात समालोस् भन्ने चाहना छ। यो केवल नकारात्मक होइन, यसमा एक आशा छ।
