पानीपुरी दक्षिण एसियाको सबैभन्दा लोकप्रिय र मनपराइने सडक खाना मध्ये एक हो। नेपाल, भारत, पाकिस्तान र बंगलादेशका विभिन्न स्थानहरूमा फरक–फरक नामले चिनिने यो परिकार स्वाद, संस्कृति र सामुदायिक सम्बन्धको एक महत्वपूर्ण अंश बनेको छ। अमिलो, पिरो र मसलेदार पानीले भरिएको पुरीको स्वादले सबै उमेरका व्यक्तिलाई आकर्षित गर्ने गर्दछ। आज पानीपुरी सडकका ठेलादेखि ठूला रेस्टुरेन्ट र फूड चेनसम्म पुगिसकेको छ।
पानीपुरीको वास्तविक उत्पत्तिबारे स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाणहरू उपलब्ध छैनन्। यद्यपि, यसको सुरुवात प्राचीन भारतको मगध क्षेत्रमा भएको हुनसक्ने अनुमान गरिन्छ। अहिलेको बिहार, झारखण्ड र नजिकका क्षेत्रहरु समेट्ने मगध तत्कालीन समयको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा राजनीतिक केन्द्र थियो। त्यही क्षेत्रमा पहिलो पटक स-सानो आकारको पुटिएको पुरी भित्र विभिन्न सामग्री राखेर खाने चलन विकसित भएको मानिन्छ। समयक्रमसँगै विभिन्न क्षेत्रका स्वाद, मसला र पाककलाको प्रभावले यो परिकार परिवर्तन हुँदै आजको पानीपुरीको रूप लिएको ठानिन्छ।
नेपालमा पानीपुरीको प्रवेश भारतीय सांस्कृतिक प्रभाव र खुला सीमाका कारण भएको विश्वास गरिन्छ। विशेष गरी तराई क्षेत्रमा यसले बजारमा ठूलो लोकप्रियता प्राप्त गर्यो र धीरे-धीरे काठमाडौं उपत्यका, पोखरा, विराटनगर, नेपालगञ्ज, बुटवल लगायतका शहरसम्म फैलियो। सुरुका दिनहरूमा भारतीय शैलीमा बनाइने पानीपुरी अहिले नेपाली स्वादअनुसार पनि परिमार्जन गरिएको छ। नेपालमा आलु, केराउ, चना, प्याज, भुजिया, चटपटे मसला लगायतका सामग्री मिसाएर बनाइएको पानीपुरी धेरै लोकप्रिय छ।
पानीपुरी स्वादिष्ट भए पनि यसको स्वास्थ्य प्रभाव प्रयोग गरिने सामग्री र सरसफाइमा निर्भर रहन्छ। घरमा स्वच्छ पानी, ताजा तरकारी र गुणस्तरीय सामग्री प्रयोग गरि बनाइएको पानीपुरी तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित मानिन्छ। तर अत्यधिक मसला, नुन र अस्वच्छ पानी प्रयोग गर्दा पेटसम्बन्धी समस्या, खाद्यजन्य संक्रमण र झाडापखालाको खतरा बढ्न सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले पानीपुरी खाँदा सरसफाइमा विशेष ध्यान दिन सल्लाह दिएका छन्।
