१७ असार, काठमाडौं । मानव जातिका गतिविधिका कारण ग्लोबल वार्मिङ भइरहेको कुरा पहिलो पटक वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित गर्ने जलवायु वैज्ञानिकहरूले अमेरिकी सरकारले हालै सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनलाई ‘तथ्यगत रूपमा गलत’ भन्दै चुनौती दिएका छन्। युनिभर्सिटी अफ इस्ट एङ्ग्लियाका मानार्थ प्राध्यापक बेन्जामिन सान्टेर र उनीसँग संगठित वैज्ञानिकहरूको टोलीले दशकौँ लामो स्याटेलाइट डाटाको वैज्ञानिक विश्लेषणका आधारमा उक्त सरकारी प्रतिवेदनमा गम्भीर त्रुटिहरू रहेको भन्दै त्यसलाई जलवायु नीति निर्माणको आधार बनाउन नमिल्ने तर्क अघि सारेका छन्। प्राध्यापक सान्टेर पृथ्वीको जलवायु प्रणालीमा मानव सिर्जित ‘फिङ्गरप्रिन्ट’ पहिचान गर्ने विश्वकै पहिलो अनुसन्धानकर्तामध्ये एक हुन्।
उनको ऐतिहासिक अनुसन्धानका कारण सन् १९९५ मा जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानल (आईपीपीसी) ले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा ‘मानव जातिको स्पष्ट प्रभाव’ रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो। तर, गत जुलाई २०२५ मा अमेरिकी ऊर्जा विभागले जारी गरेको प्रतिवेदनमा प्राध्यापक सान्टेरकै अनुसन्धानलाई उद्धृत गर्दै जलवायु परिवर्तनमा मानवको भूमिका न्यून रहेको दाबी गरिएको थियो। उक्त प्रतिवेदन सार्वजनिक भएकै दिन अमेरिकी वातावरण संरक्षण एजेन्सीले सन् २००९ को ऐतिहासिक ‘इन्डेंजरमेन्ट फाइन्डिङ’ लाई खारेज गर्ने प्रस्ताव अघि सारेको थियो। यसै महिना ट्रम्प प्रशासनले उक्त कानुनी प्रावधान खारेज गर्ने निर्णय अघि बढाएपछि जनस्वास्थ्य र वातावरणीय सुरक्षामा गम्भीर असर पर्ने भन्दै चौतर्फी आलोचना भइरहेको छ।
यसै सन्दर्भमा ‘एजीयू एडभान्सेज’ जर्नलमा यसै हप्ता प्रकाशित नयाँ शोधपत्रमार्फत प्राध्यापक सान्टेर, म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) की प्राध्यापक सुसान सोलोमन, युनिभर्सिटी अफ इस्ट एङ्ग्लियाका प्राध्यापक डेभिड थम्पसन र युनिभर्सिटी अफ वासिङ्टनका प्राध्यापक चियाङ फुको संयुक्त टोलीले अमेरिकी ऊर्जा विभागको प्रतिवेदनलाई कडा रूपमा खण्डन गरेका छन्। वैज्ञानिक सान्टेरका अनुसार वायुमण्डलको ग्यास संरचनामा आउने परिवर्तन नै मानव सिर्जित जलवायु परिवर्तनको अकाट्य प्रमाण हो। विशेषगरी कार्बन डाइअक्साइडजस्ता हरितगृह ग्यासका कारण वायुमण्डलको सबैभन्दा तल्लो तह ‘ट्रोपोस्फियर’ तातिरहेको छ भने सुरक्षाको माथिल्लो तह ‘स्ट्र्याटोस्फियर’ चिसिँदै गएको छ।
विगत ५० वर्षदेखि जलवायु मोडेलहरूले गरेका यी अनुमानहरू स्याटेलाइट डाटासँग मेल खाएका छन्। तर, अमेरिकी प्रतिवेदनले वायुमण्डलको तापक्रम परिवर्तनको चक्रलाई गलत तरिकाले व्याख्या गरेको वैज्ञानिकहरूको ठहर छ। कागजातहरूमा प्रक्रियागत त्रुटि भएको भन्दै मुद्दा परेपछि उक्त प्रतिवेदन तयार गर्ने टोलीलाई गत सेप्टेम्बरको सुरुवातमै भङ्ग गरिएको भए पनि अमेरिकी ऊर्जा विभागले हालसम्म प्रतिवेदन सच्याएको वा वेबसाइटबाट हटाएको छैन। ऊर्जा मन्त्री राइटले अझै पनि यसलाई जलवायु विज्ञानको एक विश्वसनीय स्रोतका रूपमा व्याख्या गरिरहेका छन्, जसलाई प्राध्यापक सान्टेरले पूर्ण रूपमा अविश्वसनीय र भ्रामक भनेका छन्। उनले सरकारी प्रतिवेदनहरूमा गरिने यस्ता गलत वैज्ञानिक दाबीहरूलाई पियर-रिभ्युड जर्नलहरू मार्फत सच्याउनु कूटनीतिक र कानुनी लडाइँका लागि पनि निकै महत्त्वपूर्ण हुने स्पष्ट पारेका छन्।
