सीमा आभास मुख्यतः कवि रूपमा परिचित नाम हुन्। कवितामा जस्तै तीव्रता, विद्रोही चेत र प्रतीकात्मक प्रखरता आख्यानको रूपमा विकास हुँदा कस्तो रूप लिन्छ भन्ने उत्कृष्ट उदाहरण हो— ‘महायुग’। सीमा आभासले २०६६ सालमै आफ्नो पहिलो आख्यान “टापुका स्वरहरू” बाट आख्यान क्षेत्रमा प्रवेश गरेकी हुन्। वर्षौंपछि प्रकाशित ‘महायुग’ उपन्यासले नेपाली आख्यान परम्परामा एउटा विशिष्ट र भिन्न स्वाद लिएर आएको छ। परम्परागत वृत्तचित्र शैलीको सिधा र सपाट लेखनलाई भत्काउँदै यसले यथार्थ र पराकल्पना, इतिहास र वर्तमान, लौकिक र अलौकिक बीचको सिमाना चतुर तरिकाले मिसाएको छ। कुनै पनि राम्रो आख्यानले स्थापित यथार्थलाई जस्ताको तस्तै देखाउनु होइन, तर नविन सत्यको खोजी र सिर्जना गर्नुपर्छ। ‘महायुग’ले सोही बाटो रोजेको छ। यसमा दुई भिन्न तर वैचारिक दृष्टिले सम्बन्धित कथाहरू समानान्तर रूपमा चलेका छन्, जसले नेपाली समाजको विकृत यथार्थबाट सुरु गरेर स्त्री चेतनाको आदिम र अनन्त सामर्थ्य खोज्दछ। उपन्यासको पूर्वार्ध पूर्ण रूपमा हाम्रो परिचित कठोर सामाजिक धरातलमा उभिएको छ। यस भागले त्यस्तो ऐना देखाउँछ, जुन आम मानिस हेर्न डराउँछन्। पूर्वार्धको मुख्य केन्द्र महिला र बालबालिकामाथि हुने बहुआयामी हिंसा हो। यहाँ महिलाको पीडा मात्र नभई उनीहरू राज्य र समाजले दोस्रो दर्जाको नागरिक र वस्तु बनाइरहेका विकृत यथार्थ झल्किन्छ। बालबालिका पारिवारिक विघटन, सामाजिक असुरक्षा र पहिचान बिहीनताको जालमा फस्ने अवस्थालाई सङ्कटपूर्ण एवं आक्रोशपूर्ण तरिकाले देखाइएको छ। यो कुनै एक पात्रको कथा मात्र होइन, हाम्रो समाजको मौन अँध्यारो पाटो हो जहाँ दैनिक हजारौं ‘नीलाञ्जना’ हराउँछन्। ‘महायुग’ले राजनीतिक संक्रमण र सशस्त्र द्वन्द्वको पीडा पनि समेटेको छ। राजनीति आदर्शबाट हटेर शक्ति खेल बन्यो र त्यसमा भुइँमान्छेहरू, विशेषगरी महिला र सीमांत वर्गका मानिसहरू कसरी पीडित भए भन्ने कुरा पूर्वार्ध प्रष्ट पार्दछ। द्वन्द्व समाप्त भए पनि समाजमा गहिरा घाउ छोडेको छ र व्यवस्था परिवर्तन भए पनि जनताको अवस्था अपरिवर्तित छ। सीमा आभासको ‘महायुग’ उपन्यासले नेपाली साहित्यमा नयाँ कलात्मक शैली (जादुई यथार्थवाद र पराकल्पना) को大胆 प्रयास गरेको छ, यद्यपि साहित्यिक, संरचनात्मक र वैचारिक रूपमा केही कमजोरीहरू छन्। पहिलो भाग पढ्दा पाठकमा गहिरो छटपटी र निराशा आउँछ। यहाँको यथार्थ अत्यन्तै क्रूर छ र न्याय वा मुक्तिको संभावना देखिँदैन। जब उपन्यासको पूर्वार्धले सिर्जना गरेको यथार्थले पाठकलाई बाँध्छ, त्यहाँबाट उम्कने कुनै साधारण बाटो बाँकी रहँदैन। त्यसैले उपन्यासले एउटा चमत्कारिक मोड लिनुपर्छ। कथा अचानक भौतिक संसारका नियमहरू तोड्दै पराकाल्पनिक र जादुई यथार्थवादी संसारमा प्रवेश गर्छ। “यथार्थ जहाँ संकुचित र असफल हुन्छ, त्यहाँ पराकल्पनाले सत्यको विस्तार गरेको आकाश बनाउँछ।” उत्तरार्धमा समय सीधा रेखामा बग्दैन; भूगोलका सीमाना हराउँछन्। पात्रहरू लौकिक बन्धनबाट मुक्त भई अवचेतन र अलौकिक आयाममा पुग्छन्। यो पराकाल्पनिक संसार भाग्ने बाटो होइन। यो समाजले दबाएका स्त्रीहरूको आन्तरिक चेतनाको विराट रूप हो। यहाँ महिलाहरू असमर्थ वा पीडित होइनन्, उनीहरूले सृष्टिको आदिम ऊर्जा र संहार शक्तिका रूपमा प्रकट हुन्छन्। उपन्यासको यो यात्रा धेरै सांकेतिक र रहस्यमय छ। पूर्वार्धकी पीडित र मौन ‘नीलाञ्जना’ उत्तरार्धमा ‘यक्षिणी’ को रूप लिन्छिन्। उपन्यासले यस मिथकलाई नयाँ रूपमा सिर्जना गर्दै स्त्रीको विद्रोही र सार्वभौम सामर्थ्यको प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यो भागले पुरुषप्रधान समाजका सबै सामाजिक, धार्मिक र कानुनी नियमहरूलाई चुनौती दिंदै आफ्नो नयाँ ‘स्त्रीतन्त्र’ घोषणा गर्छ। महायुगको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको चार पुस्ताका महिलाहरूका कथाहरू हुन्। उपन्यासले इतिहासदेखि वर्तमानसम्म महिलाहरूले भोगेका पीडा र विकसित हुँदै गएको चेतनाको पुस्तान्तरण देखाउँछ। -पहिलो पुस्ता (मौनता र सहस्र पीडा) -दोस्रो पुस्ता (छटपटी र मधुरो प्रतिवाद) -तेस्रो पुस्ता (सचेत विद्रोह र खोज) -चौथो पुस्ता (पराकाल्पनिक शक्ति र ‘महायुग’ को घोषणा) यो निरन्तरताले देखाउँछ, आजको स्त्री विद्रोह वा आत्म जागृति कुनै एक कालखण्ड वा व्यक्तिको लहड होइन, मूकताबाट विस्फोट भएको पुस्तौँदेखि सञ्चित चेतनाको परिणाम हो। पुराना पुस्ताका महिलाहरूले पूरा गर्न नसकेको अधुरो सङ्कल्प नयाँ पुस्तामा पुगेको छ र महायुगको रूप लिएको छ। यसले उपन्यासलाई गहिरो ऐतिहासिक र दार्शनिक महत्व दिएको छ। उपन्यासको बनोट पारम्परिक नेपाली समालोचनात्मक विधिमा मात्र सीमित छैन। यसलाई बुझ्न लीला-चेत वा सिर्जनात्मक दृष्टिकोण आवश्यक छ। लेखकले संसारलाई स्थिर र सत्य नभई परिवर्तनशील खेलका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। विशेष गरी दोस्रो भागमा महिला पात्रहरूलाई सामान्य मान्छेभन्दा माथि उठाएर ‘महाशक्ति’ अथवा ‘देवी’ को रूपमा अति आदर्शीकरण गरिएको छ। -उपन्यासभर सपनाहरू र यथार्थ मिश्रित छन्, जसले पाठकलाई कुन सत्य र कुन कल्पना हो भनेर अलमल्ल गराउँछ। तर यही मिश्रितपना नै उपन्यासको वास्तविक भाव लुकेको छ। समाजले जसलाई ‘सत्य’ भन्छ, त्यो भ्रम हुन सक्छ; र जसलाई ‘भ्रम’ वा ‘सपना’ भनिन्छ, त्यो स्त्रीको वास्तविक मुक्ति-सत्य हुन सक्छ। -उपन्यासमा प्रकृति जड छैन, सजीव छ र स्त्री-ऊर्जासँग संवाद गर्छ। ब्रह्माण्डका तत्त्वहरू पात्रहरूको भावना अनुसार परिवर्तन हुन्छन्, जसले उपन्यासलाई एक रहस्यमय र आध्यात्मिक उचाई दिन्छ। -काव्यात्मक भाषा, दार्शनिक संवाद र तीव्र संवेगात्मक उतार-चढाव उपन्यासका भाषिक विशेषता हुन्। शब्दहरू जादुमयी रूपमा बुनेका छन् जसले पराकल्पना विश्वसनीय र वैचारिक बनाउँछ। सामान्यतया नेपाली आख्यान वा त पूर्ण यथार्थवादी सामाजिक उपन्यास हुन्छ वा पूर्ण स्वैरकाल्पनिक। तर सीमा आभासले ‘महायुग’ मा दुबै प्रवृत्तिको उत्कृष्ट र सन्तुलित फ्युजन गरेका छन्। उपन्यासको पूर्वार्धले समाजको विकृति देखाएर पाठकमाझ आक्रोश र न्यायको भूख जगाउँछ भने उत्तरार्धले स्त्री सामर्थ्यको पहिचान गराउँदै त्यो भूख शान्त गर्ने प्रयास गर्छ। ‘महायुग’ केवल उपन्यास होइन, इतिहासको मौनता विरुद्ध वर्तमानको हुंकार र भविष्यको सुन्दर न्यायपूर्ण पराकल्पित गन्तव्यको खोजी हो। दोस्रो भाग यस कृतिको विशिष्ट मोड हो। पहिलो भागको कठोर यथार्थ र राजनीतिक दुर्दशाबाट व्याकुल पात्र र पाठकका लागि दोस्रो भाग एउटै ‘चेतनाको महाविस्फोट’ र ‘मुक्तिको नयाँ आकाश’ हो। दोस्रो भागको स्वरूप, प्रवृत्ति र दार्शनिक गहिराइलाई यसरी व्याख्या गर्न सकिन्छ: -पहिलो भागमा समाजले महिला र बालबालिकालाई थोपरेको विकृत बन्धन देखाइन्छ, जुनबाट सामान्य कानूनी वा सामाजिक बाटोले मुक्ति सम्भव छैन। त्यसैले दोस्रो भागमा भौतिक संसारका सबै नियमहरू भत्किदै, कथा पराकाल्पनिक संसारमा प्रवेश गर्छ। यहाँ जादुई यथार्थवादको उच्चतम प्रयोग गरिएको छ। -यस भागको मुख्य उद्देश्य ‘स्त्रीतन्त्र’ को खोजी र स्थापन हो। यहाँ महिलाहरू पुरुषप्रधान समाजले लगाएको पीडित भूमिका छोडेर आफ्नै भित्रको अदम्य अनन्त उर्जा जागृत गराउँछन्। स्त्री शक्ति अधिकारको मात्र होइन, सृष्टि र संहार गर्न सक्ने सार्वभौम शक्ति हो। यसले सामाजिक दायराभन्दा माथि उठेर आध्यात्मिक उचाई प्रदान गर्दछ। पहिलो भागको नीलाञ्जना, जो मौन र विद्रोही देखिने, दोस्रो भागमा पूर्ण परिवर्तन भई ‘यक्षिणी’ को रूप लिन्छिन्। पूर्वीय दर्शनमा यक्षिणी रहस्यमय प्रकृतिको शक्तिशाली देवी हो। नीलाञ्जनाको यक्षिणी बन्ने प्रक्रिया हरेक महिलाको आत्मबोध र पुनर्जागरणको प्रतीक हो। अब उनी कसैको दयामा होइनन्, आफ्नो संसारका नियम आफैं निर्धारण गर्ने ‘महाशक्ति’ हुन्। दोस्रो भागमा इतिहास र वर्तमानको दूरी मेटिन्छ, चारै पुस्ताका महिलाहरूका मानसिकता र पीडाहरू एकसाथ आउँछन्। यो खण्ड महिलाको मुक्ति र जागरण कुनै एउटै व्यक्ति वा कालखण्डको प्रयास नभई पुस्तौँदेखि सन्देश हो भन्छ। प्रकृति जड वस्तु होइन, स्त्री ऊर्जा संगसँगै चल्ने जीवंत सहयात्री हो। पात्रहरूको मानसिक भाव र शक्तिका अनुसार प्रकृति र ब्रह्माण्डका तत्त्वहरू परिवर्तन हुन्छन्। जल, जमिन, आकाश र जंगल स्त्री अस्तित्वको विद्रोह र न्यायलाई रहस्यमय तरिकाले समर्थन गर्छ, जसले आख्यानलाई सुन्दर र काव्यात्मक बनाउँछ। ‘महायुग’को दोस्रो भाग काल्पनिक वा जादुई लोककथा होइन। यो यथार्थमा पराजित भएका स्त्रीहरूलाई उनीहरूको आन्तरिक संसारमा विजयी बनाउने क्रान्तिकारी सिर्जना हो। लेखकले सिधा र सपाट भाषामा भन्न सकिने छैन भन्ने स्त्री क्रोध र उनको विशाल शक्ति पराकल्पना मार्फत उजागर गरेका छन्। पहिलो भागले समाजको ‘विकृत निद्रा’बाट ब्युँझाउँछ भने दोस्रो भागले नयाँ, न्यायपूर्ण, शक्तिशाली ‘महायुग’ को आधारशिला राख्छ। कुनै पनि नवीन र प्रयोगधर्मी आख्यान पूर्ण त्रुटिरहित हुँदैन। सीमा आभासको ‘महायुग’ले नयाँ शैलीलाई नेपाली साहित्यमा ल्याउन प्रयास गरेको भए पनि केही कमजोरीहरू अवश्य छन्। उपन्यासको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यसको बनावट हो। पूर्वार्ध पूर्ण रूपमा कठोर सामाजिक यथार्थ र राजनीतिक द्वन्द्वमा आधारित छ भने उत्तरार्ध अचानक पराकाल्पनिक संसारमा मोडिएको छ। यथार्थवादी धरातलबाट पराकाल्पनिक धरातलमा प्रवेश गर्दा पाठकले ठूलो सांस्कृतिक र मानसिक छलाङ अनुभव गर्छन्, जसले कहिलेकाहीं दुई भाग फरक उपन्यास पढिएजस्तो लाग्न दिन्छ। यी दुई विधाको संयोजन अझै सुमधुर र प्राकृतिक हुन सक्थ्यो। उत्तरार्धमा स्त्री शक्तिको खोजी गर्दा स्वैरकल्पना र रहस्य धेरै बढी छ। जब उपन्यास पूर्ण रूपमा अलौकिक वा पराकाल्पनिक संसारमा केन्द्रित हुन्छ, तब यसले वास्तविक महिला र बालबालिकाका समस्याबाट ध्यान हटाउँछ। दोस्रो भागमा ‘स्त्रीतन्त्र’, ‘पुनर्जागरण’ र ‘ब्रह्माण्डीय चेतना’ का विषयमा लामो दार्शनिक व्याख्या र कथनहरू छन्, जसले साधारण पाठकलाई अलमल्याउन सक्छ। विशेष गरी महिला पात्रहरूलाई ‘महाशक्ति’ वा ‘देवी’ रूपमा उचालेर अति आदर्शीकरण गरिएको छ। साहित्यमा पात्रहरू जति मानवीय, कमजोरी सहित र गल्ती गर्ने स्वभावका हुन्छन्, पाठकले उनीहरूमा त्यति नै धेरै आत्मीयता महसुस गर्छ। ‘महायुग’का पात्रहरू उत्तरार्धमा पुग्दा मानवीय कमजोरीभन्दा माथि उठेर अलौकिक बनिँदा तिनीहरूको ‘मानवीय संवेग’ कतै ओझेलमा परेका छन्। कवि हुनुको प्रभाव उपन्यासकारको भाषा शैलीमा स्पष्ट देखिन्छ। यो भाषा अत्यन्त विम्बात्मक, अलंकारिक र काव्यात्मक छ। सुरुमा आकर्षक लागे पनि ३६० पृष्ठ लामो उपन्यासमा यस्तो शैली निरन्तर हुँदा आख्यानको सहजता कहिलेकाहीं गुम्छ। यद्यपि, नेपाली आख्यानमा स्थापित परम्परालाई तोड्ने प्रयासको रूपमा यी कमजोरीलाई यसको प्रयोगधर्मिताको हिस्सा मानी हेर्न सकिन्छ। उपन्यास केवल पठनीय मात्र होइन, यो कम लेखिने स्वैरकाल्पनिकतालाई उच्च स्तरमा प्रस्तुत गर्ने प्रशंसनीय काम हो।
