नेपालमा ग्यास अभाव: एक महिनामा भित्रिएको ४० लाख सिलिन्डर भर्न सकिने ग्यास कहाँ गयो?

सरकारले आफैं ग्यास वितरण गर्दा समेत खाना पकाउने ग्यास नपुग्दा शनिबार मुसलधारे वर्षा तापनि लाम लागेका धेरै नागरिकहरू खाली सिलिन्डरसँग फर्कन बाध्य भए। सरकारले शनिबार र आइतबार वितरण स्वयं संचालन गर्दा पनि लाम लागेका नागरिकलाई ग्यास पुर्‍याउन नसकेको तथ्यसहित सोमबारदेखि नियमित बिक्री केन्द्रहरूमा ग्यास वितरण सुरु गरिएको छ। ग्यास पसलहरूमा खाली सिलिन्डर लिएर पर्खिरहेका मानिसहरूको भीड व्याप्त छ, भन्सार विभागका अनुसार साउन महिनामा मात्र ५७ हजार ३३५ मेट्रिक टन ग्यास नेपाल आयात भइसकेको छ।
नेपाल आयल निगमका प्रबन्ध निर्देशक नागेन्द्र साहका अनुसार साउन महिनामा नेपालमा भित्रिएको ग्यास नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा बढी मासिक परिमाण हो। साउन महिनामा आयात भएको ५ करोड ७३ लाख किलोग्राम ग्यासले १४.२ किलोग्रामका ४० लाख सिलिन्डर भर्न सक्ने क्षमता राख्छ। ग्यास उद्योग महासङ्घका अनुसार नेपालमा हाल करिब १ करोड ७५ लाख ग्यास सिलिन्डर प्रयोगमा छन्। साउन महिनामा आएको ग्यासले नेपालमा प्रयोगमा रहेका करिब एकचौथाई सिलिन्डर भर्न पुग्ने बताइएको छ। नेपालमा सबै सिलिन्डर एकैपटक भर्न २५ करोड किलोग्राम ग्यास आवश्यक पर्ने जानकारहरूले बताएका छन्।
साउनअघि पनि निरन्तर ग्यास भित्रिरहेको र नेपाली घर, रेस्टुराँ, होटल तथा कार्यालयहरूमा भण्डारण गरिएको आशंका आयल निगम र उद्योगीहरूको छ। ग्यास उद्योग सङ्घका पूर्व अध्यक्ष शिवप्रसाद घिमिरेका अनुसार सामान्य अवस्थामा उपभोक्ताकहाँ एक तिहाइ र बाँकी दुई तिहाइ ग्यास उद्योग, विक्रेता र ढुवानीमा रहन्छ। “सिलिन्डर तीन ठाउँमा रहन्छ — उद्योगसँग, ढुवानी क्रममा गाडीमा र विक्रेतासँग साथै उपभोक्ताको घरमा। आधिकारिक तथ्यांक दिन सक्ने अवस्था छैन। तर सामान्य अवस्थामा ३३ प्रतिशत उपभोक्ताको घरमा, अर्को ३३ प्रतिशत विक्रेताकहाँ र ढुवानीमा, बाँकी ३३ प्रतिशत उद्योगमा हुनुपर्ने हो,” घिमिरेले बताए।
हाल ३३ प्रतिशतभन्दा बढी ग्यास भरेको हुन सक्ने अनुमान ग्यास उद्योगी घिमिरेले गरेका छन्। “अहिले एक तिहाइभन्दा बढी उपभोक्ताकहाँ छ भन्ने तथ्यांकले देखाउँछ,” घिमिरेले भने। “आयात र बिक्री विवरण हेर्दा ४० देखि ४५ प्रतिशत ग्यास भरेको हुनुपर्छ। तर कहिलेकाहीं कसैको घरमा चुलो निभ्न सक्छ, जसलाई तत्काल ग्यास नपुग्दा समस्या थपियो।” उद्योग र विक्रेताकहाँ अहिले ग्यास भण्डारण छैन भनी उनले बताए। उद्योगबाट आउने सिलिन्डरहरू एकै दिन वा केही ढिला गरी अर्को दिनसम्म ग्यास भरेर बजार पठाइन्छ। विक्रेता केही घण्टाभित्रै ग्यास बिक्री गर्ने अवस्था छ। “वास्तवमा अभाव छ, जसका घरमा एउटा मात्र सिलिन्डर छ र चुलो निभेपछि मात्रै ग्यास लिन आउनेहरूलाई। यसैले उनीहरूले लाइन लगाउँछन्,” घिमिरेले भने।
“तर जसका पाँच सिलिन्डर छन्, उनीहरूले पनि सबै पाँचै भर्न थाले।” नेपाल आयल निगमका प्रबन्ध निर्देशक साहले भने, “छ महिनासम्म पुग्ने ग्यास भण्डारण गरेको छु तर यसको असर अधिकतर एउटा सिलिन्डर प्रयोग गर्ने उपभोक्तामा परेको छ। दुई, तीन, चार वटा सिलिन्डर भरेका कारण हाम्रो दैनिक बजार बिक्री ३२ लाख सिलिन्डर हुनु पर्नेमा अहिले ८ लाख सिलिन्डर बढी पठाउनुपर्ने अवस्था छ,” साहले भने।
घरमा धेरै ग्यास भण्डारण गर्दा जोखिम बढ्ने भएकाले निगमले विद्युतीय चुलो प्रयोग बढाएर ग्यास खपत घटाउन सुझाव दिएको छ। “धेरै ग्यास संकलन नगर्नू। सुरक्षाको हिसाबले पनि र अन्यलाई ग्यास नपुगेमा सहि व्यवहार देखाउन आग्रह गर्दछौं,” साहले भन्यो। कतिपय आगजनी घटनामा ग्यास सिलिन्डरले थप क्षति पुर्याउन सक्ने भएकाले भविष्यमा अभाव हुने आशंकामा भण्डारण नगर्न निगमले आग्रह गरेको छ।
भन्सार विभागका तथ्यांक अनुसार चैतयता चार महिनामा नेपालमा औसत मागभन्दा कम ग्यास आपूर्ति भएको देखिन्छ। विभागका अनुसार फागुनमा ५१,१९२ मेट्रिक टन ग्यास आपूर्ति भएको थियो जुन ३५ लाख सिलिन्डर भर्न सक्ने परिमाण हो। तर फागुन २९ देखि आधा सिलिन्डर मात्र दिन थालिएपछि भारतबाट ग्यास आयातमा कमी आयो। वैशाखमा मात्र ३२ हजार मेट्रिक टन ग्यास आयात भयो, जसले २२ लाख सिलिन्डर भर्न सक्छ। सरकारले आधा सिलिन्डर मात्रै वितरण गर्न थालेपछि सो महिनामा ४४ लाख सिलिन्डर भर्न सकियो। जेठमा पनि वैशाखभन्दा ८ सय मेट्रिक टन मात्रै बढी ग्यास भित्रियो।
आधा सिलिन्डर मात्र बिक्री हुँदा मानिसहरूले चाहिएको ग्यास नपरेको कारण भारतबाट आयात घटाउन बाध्य भएको ग्यास उद्योगी घिमिरेले बताए। “ग्यास भरेर आएका गाडीहरू खाली गर्न नसकेपछि प्रत्येक सीमामा १५० भन्दा बढी ट्रक रोकिएका थिए। उद्योगमा भण्डारण गर्ने ठाउँ नभएर उपभोक्ता किन्ने अवस्था सिर्जना भएन,” उनले भने। नेपालका ५८ वटा ग्यास उद्योगसँग पाँच दिनको माग सम्हाल्ने ११ हजार मेट्रिक टन ग्यास भण्डारण क्षमता छ। आधा सिलिन्डर बिक्री सुरु भएपछि चार महिनामा नेपालमा मागभन्दा ३५ हजार मेट्रिक टन कम ग्यास आयो। भन्सार विभागका अनुसार असारमा ४४ हजार मेट्रिक टन ग्यास आपूर्ति भयो जुन औसत मागभन्दा ३ हजार मेट्रिक टन कम हो। चैतदेखि कम भएको ग्यास आयात साउनमा औसत मागभन्दा बढी आएको भन्सार विभागको तथ्यांकले देखाउँछ।
असारको अन्त्यबाट सिलिन्डरमा ग्यास वितरण सुरु भएपछि देखिएको अभाव चाँडै कम हुने निगमका प्रबन्ध निर्देशक साहले बताए। “तथ्यांक अनुसार अब आउने ग्यास निरन्तर आइरहेको छ। केही बढी र केही कम वितरण हुँदा देखिएका असन्तुलनहरू बिस्तारै मिल्दै जानेछन्,” निगमका प्रबन्धक साहले भने।