समाचार सारांश जेनजी आन्दोलनपछि थापाथलीका टाटा, सीजी, महिन्द्रा, सुजुकी र हुन्डाईसहित आधा दर्जनभन्दा बढी शोरुममा आगजनी र तोडफोड हुँदा करिब एक अर्ब रुपैयाँको क्षति भएको थियो। सिप्रदी ट्रेडिङले ८० प्रतिशत संरचनात्मक क्षति र आठ गाडी नष्ट भए पनि ७० दिनमै थापाथलीको टाटा शोरुम पुनर्निर्माण गरेर २०८२ मंसिर १ गतेदेखि सञ्चालनमा ल्याएको थियो। २०८३ भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी बाढीले रसुवागढी भन्सार यार्डबाट ५०० भन्दा बढी सवारीसाधन र २०० भन्दा बढी मालबाहक ट्रक बगाउँदा अटो आपूर्ति शृंखला फेरि प्रभावित भएको छ। २३ भदौ, काठमाडौं। एक वर्षअघि थापाथली क्षेत्रमा रहेका गाडीका शोरुममा कतै सिसा फुटेका थिए, कतै गाडी जलेर खरानी भएका थिए। कतै शोरुमको संरचना नै बाँकी थिएन। २०८२ भदौ २३ र २४ गतेको जेनजी आन्दोलनको दोस्रो दिन काठमाडौंको प्रमुख अटो हब मानिने थापाथलीका आधा दर्जनभन्दा बढी गाडी शोरुममा आगजनी र तोडफोड भयो। टाटा मोटर्स, सीजी मोटर्स, महिन्द्रा, सुजुकी, हुन्डाईलगायतका शोरुम त्यसको प्रत्यक्ष मारमा परे। आन्दोलनपछि सार्वजनिक भएको विवरणअनुसार अटो व्यवसायमा मात्रै करिब एक अर्ब रुपैयाँको क्षति भएको थियो। सीजी मोटर्सका तीन शोरुम पूर्णरूपमा ध्वस्त हुँदा करिब ४० करोड रुपैयाँको क्षति भएको कम्पनीले जनाएको थियो। टाटा मोटर्सको आधिकारिक बिक्रेता सिप्रदी ट्रेडिङलाई मात्रै करिब २० करोड रुपैयाँको क्षति पुगेको थियो। सुजुकी, हुन्डाई र महिन्द्राका शोरुममा पनि करोडौंको क्षति भयो। थापाथलीमा रहेका विभिन्न शोरूम तथा त्यसमा राखिएका नयाँ गाडी जलेका थिए। त्यो बेलाको क्षति गाडी र भवनमा मात्रै सीमित थिएन। अटो व्यवसायीका लागि सबैभन्दा ठूलो समस्या थियो– ग्राहकको मनोविज्ञान। देशको राजनीतिक र सामाजिक वातावरणले बजारमा अनिश्चितता थपेको थियो। खरानीबाट उठ्दै थियो बजार समय सधैं एउटै अवस्थामा रहँदैन। आन्दोलनपछि क्षतिग्रस्त शोरुमहरू विस्तारै पुनर्निर्माण हुन थाले। व्यवसायीहरूले अस्थायी संरचनाबाट कारोबार सञ्चालन गरे। कतिपयले सेवा केन्द्र र वैकल्पिक बिक्री केन्द्रबाट ग्राहकलाई सेवा दिइरहे। सिप्रदीले थापाथलीको टाटा शोरुममा ८० प्रतिशत संरचनात्मक क्षति र आठवटा गाडी पूर्णरूपमा नष्ट भएको अवस्थामा समेत करिब ७० दिनमै नयाँ स्वरूपमा शोरुम सञ्चालनमा ल्यायो। मुख्य शोरुम बन्द हुँदा कम्पनीले अस्थायी बिक्री केन्द्रमार्फत कारोबारलाई निरन्तरता दिएको थियो। आगजनी तथा तोडफोडका कारण क्षति पुगेको उक्त शोरुम ७० दिनमै निर्माण गरेर २०८२ को मंसिर १ गतेदेखि पुनः सञ्चालनमा आएको थियो। सिप्रदी ट्रेडिङ प्रालिको प्यासेन्जर भेहिकल डिभिजनका महाप्रबन्धक सावन्तजंग सिजापतिले जेनजी आन्दोलनका कारण क्षति पुगेको शोरुम ७० दिनमै पुनर्निर्माण गरेर पूर्ण सञ्चालनमा ल्याइएको बताए। आगजनी तथा तोडफोडका कारण ८ गाडीमा पूर्णरूपमा क्षति पुगेको थियो भने शोरुमको ८० प्रतिशत संरचना नोक्सान भएको थियो। यसले अटो बजार कुनै समय ध्वस्त भए पनि सधैका लागि मर्दैन भन्ने सन्देश दिएको थियो। ग्राहक विस्तारै फर्किए। कम्पनीहरूले नयाँ मोडल ल्याउन थाले। प्रतिस्पर्धा बढ्यो। विशेषगरी विद्युतीय सवारीतर्फ नेपाली बजारमा नयाँ ब्रान्ड र नयाँ मोडल थपिँदै गए। एक वर्षभित्रै नाइमा मोबिलिटी एक्स्पोदेखि नाडा अटो शोसम्म आइपुग्दा अटो बजारको दृश्य फेरियो। नाइमा एक्स्पोमा ५३ ब्रान्ड र ४० नयाँ मोडल प्रदर्शन भए। नाडा अटो शोमा पनि ५३ सवारी ब्रान्डसहित २०० भन्दा बढी स्टल राखिए। नयाँ गाडी हेर्न र किन्न ग्राहकको चासो बढ्दै गएको व्यवसायीहरूले बताउन थाले। भृकुटीमण्डपमा आयोजित शोमा दर्जनौं ब्रान्डले नयाँ मोडल, छुट तथा वित्तीय योजना सार्वजनिक गरे। अटो बजार विस्तारै ‘आन्दोलनपछिको रिकभरी’ बाट ‘नयाँ प्रतिस्पर्धा’ को चरणमा प्रवेश गर्दै थियो। तर, एक वर्षपछि अर्को विपत्ति आयो। एक वर्षपछि बाढीको असर जेनजी आन्दोलन भएको दिनभन्दा करिब एक वर्षपछि, २०८३ भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशीमा आएको बाढीले अटो क्षेत्रलाई फेरि अर्को ठूलो धक्का दियो। यसपटक आगोले होइन, पानीले गाडी बगायो। रसुवागढी भन्सारको यार्डमा रहेका सबै सवारीसाधन बाढीले बगाएको प्रारम्भिक विवरण आयो। भन्सार क्षेत्रबाट मात्रै ५०० भन्दा बढी सवारीसाधन बगे, नष्ट भए। भन्सार यार्डमा रहेका गाडी मात्रै होइन, चीनबाट नेपालतर्फ सामान लिन पुगेका ठूलो संख्याका कन्टेनर तथा ट्रक पनि बाढीमा परे। दुई सयभन्दा बढी मालबाहक ट्रक बाढीले बगाएको अनुमान गरिएको थियो। अर्थात्, एक वर्षअघि काठमाडौंको बिक्री केन्द्रमा गाडी जलेको अटो क्षेत्रले एक वर्षपछि आफ्नो आपूर्ति शृंखलाकै महत्त्वपूर्ण विन्दुमा अर्को ठूलो क्षति बेहोर्नुपर्यो। यो क्षति तत्काल देखिने गाडीको मूल्यमा मात्रै सीमित छैन। रसुवागढी नाका नेपालका लागि चीनबाट सवारीसाधन तथा अटो पार्ट्ससहित विभिन्न वस्तु आयात हुने महत्वपूर्ण नाका हो। बाढीले भन्सार, सडक, पुल र नाकाको पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्याएपछि यसको असर अटोमोबाइलको आपूर्ति शृंखलामा समेत पर्न सक्छ। गाडी बिक्री गर्ने शोरुम उठ्यो, तर गाडी आउने बाटोमै संकट अटो व्यवसायको विडम्बना- एक वर्षअघि ग्राहक पुग्ने शोरुम जले। एक वर्षको अन्तरालमै व्यवसायीले शोरुम बनाए, गाडी ल्याए, बजारमा अफर दिए र ग्राहक फर्किए। तर अहिले गाडी आउने बाटोमै समस्या सिर्जना भएको छ। रसुवागढी बाढीले भन्सार संरचना पूर्णरूपमा क्षतिग्रस्त बनाएको छ। रसुवागढीदेखि गल्छीसम्मका सडक तथा पुलमा ठूलो क्षति पुगेको छ। सरकारले प्रारम्भिक रूपमा बाढीबाट सडक, जलविद्युत्, पर्यटन र भन्सारलगायत क्षेत्रमा दुई खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको क्षति भएको अनुमान गरेको छ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव चीनबाट आयात हुने गाडी, अटो पार्ट्स, टायर, ब्याट्री तथा अन्य सामग्रीको आपूर्ति व्यवस्थामा पर्न सक्ने देखिन्छ। विशेषगरी चीनबाट ठूलो संख्यामा विद्युतीय गाडी र त्यसका पार्ट्स नेपाल भित्रिने पछिल्लो अवस्थालाई हेर्दा रसुवागढीको अवरोध केवल भन्सारको समस्या होइन, अटोमोबाइल आपूर्ति शृंखलाको समस्या पनि हो। बजार फेरिँदै थियो, विपत्ति थपिँदै गयो यो एक वर्षमा नेपाली अटो बजारले राजनीतिक आन्दोलनबाट सिर्जित विध्वंस र प्राकृतिक विपत्तिबाट सिर्जित विनाश भोग्यो। शोरुम पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ। जलेका गाडीको ठाउँमा नयाँ गाडी ल्याउन सकिन्छ। तर, सडक, पुल र भन्सार पुनर्निर्माण गर्न समय लाग्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, एउटा संकट सकिएपछि अर्को संकट आउँदा व्यवसायीले केवल क्षतिको हिसाब राखेर पुग्दैन। अब जोखिम व्यवस्थापन, बीमा, वैकल्पिक आयात नाका, सुरक्षित पार्किङ यार्ड, आपूर्ति शृंखलाको विविधीकरण र विपद् तयारी पनि अटो व्यवसायको रणनीतिक विषय बन्नुपर्ने देखिन्छ। एक वर्षअघि थापाथलीमा जलेका शोरुमहरूले अटो क्षेत्रको पुनरुत्थानको सुरुवात गरेको थियो। तर, अहिले रसुवागढीमा बगेका सयौं गाडीले त्यही क्षेत्रलाई अर्को प्रश्न सोधिरहेका छन्,– खरानीबाट उठ्न थालेको नेपाली अटो बजार अब बाढीले भत्काएको आपूर्ति शृंखलाबाट कसरी उठ्छ? यसको उत्तर केवल अटो व्यवसायीको हातमा छैन। सरकार, भन्सार, सडक पूर्वाधार, बैंक तथा बीमा क्षेत्र र अटो व्यवसायी सबै मिलेर खोज्नुपर्नेछ। उत्सवको सिजनमा व्यवसाय र मनोबल दुवै खस्कियो नेपालको अटोमोबाइल क्षेत्रले पछिल्लो समय प्राकृतिक विपत्ति र सामाजिक आन्दोलनका कारण ठूलो सास्ती खेप्नुपरेको छ। नेपाल अटोमोबाइल इम्पोर्टर्स एण्ड म्यानुफ्याक्चरर्स एसोसिएसन (नाइमा) अध्यक्ष ऋतु सिंह वैद्यका अनुसार गत वर्षको ‘जेनजी’ आन्दोलन र हालैको विनाशकारी बाढीले अटो क्षेत्रको भौतिक संरचना, आयात र व्यवसायीहरूको मनोबलमा गम्भीर असर पारेको छ। अधिकांश अटोमोबाइल उत्पादनहरू बीमा गरिएको हुने भएकाले केही राहत मिल्ने उनले आशा व्यक्त गरिन्। केही गाडीहरू बीमा नभएका पनि परेका छन्, तर धेरैजसो सुरक्षित रहेको उनको भनाइ छ। ‘हाम्रै स्पेयर पार्ट्सको एउटा पूरा कन्टेनर बाढीले बगाएको छ, जुन बीमा गरिएको थियो। अहिले बीमाका लागि अध्ययनकै क्रममा छौं,’ उनले भनिन्। यसअघि थापाथली क्षेत्रका शोरुमहरूमा बीमाकै कारण क्षति व्यवस्थापन सहज भएको उनको भनाइ छ। अटो व्यवसायीका लागि दशैं, तिहार र छठ जस्ता चाडपर्वहरू व्यापारको मुख्य समय हो। तर, यसै बेला आएको बाढीले व्यापारिक कारोबारमा मात्र नभई मानवीय संवेदना र मनोबलमा पनि गहिरो चोट पुर्याएको छ। ‘हाम्रो अफिसमा हुने तीजका पार्टीहरू र अन्य उत्सवहरू अहिले स्थगित गरिएको छ। मान्छेको ज्यान गइरहेको र धेरै बेपत्ता भएको अवस्थामा चाडपर्व मनाउने मन कसैको छैन,’ अध्यक्ष वैद्यले भनिन्। गत वर्ष भएको जेनजी आन्दोलनका क्रममा अटो क्षेत्रमा मानवीय क्षति पुगेको थिएन। तर, अहिले रसुवागढीको बाढीले कतिपय सम्पर्कविहीन छन्। त्यस्तै बाढीका कारण गाडीहरू आयात हुन मुख्य नाकाहरू रसुवा, तातोपानी र कोरोला जस्ता मुख्य व्यापारिक मार्गहरूमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। ‘हाम्रा ट्रेड रुटहरू पहिले नै कमजोर थिए, अहिले झन् ध्वस्त भएका छन्। सामान कहाँबाट ल्याउने भन्ने चिन्ता छ,’ वैद्यले भनिन्। विगतका गल्तीहरूबाट सिक्दै अबको सहरी विकास र व्यापारिक बस्ती निर्माणमा जलवायु जोखिमलाई ध्यान दिनुपर्नेमा उनको जोड छ। खोला किनारका बस्ती र पूर्वाधार निर्माणमा उचित योजना नहुँदा बारम्बार यस्ता क्षति भोग्नुपरेको उनको ठम्याइ छ। ‘व्यवसायी पनि पीडित हुन् भन्ने बुझाइ नै भएन’ लक्ष्मी इन्टरकन्टिनेन्टलका जेनेरल म्यानेजर दिपक थपलियाले जेनजी आन्दोलन र रसुवा बाढीका कारण अटोमोबाइल क्षेत्रमा परेको क्षतिलाई समाजले संवेदनशील रुपमा नहेरेको बताएका छन्। उनका अनुसार जेनजी आन्दोलनका क्रममा हुण्डाईका केही गाडी र शोरुममा क्षति पुगेको थियो। अन्य ब्रान्डको तुलनामा क्षति कम भए पनि बीमामार्फत भौतिक क्षति रिकभर गर्न ६–७ महिना लागेको उनले बताए। तर, भौतिक क्षतिभन्दा पनि व्यवसायीलाई हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोण चिन्ताजनक रहेको थपलियाको भनाइ छ। ‘व्यापारी भन्नेबित्तिकै नाफा खोज्ने र नाफा भनेको गलत हो भन्ने किसिमको धारणा निकै चल्यो,’ उनले भने, ‘त्यसको मानसिक क्षति रिकभर हुन नपाउँदै अहिले फेरि बाढीले असर गरेको छ। व्यवसायीको क्षतिलाई ‘बीमाबाट आइहाल्छ’ भनेर सामान्य रूपमा लिने प्रवृत्ति गलत भएको उनले बताए। ‘इन्स्योरेन्सबाट १०० प्रतिशत पैसा आउँदैन। केही न केही त नोक्सानी हुन्छ,’ उनले भने, ‘व्यापारिक नोक्सानी भनेको देशकै नोक्सानी पनि हो।’ हरेक वर्ष कुनै न कुनै विपत्तिले व्यवसायमा क्षति पुर्याइरहेको अवस्थामा व्यवसायीलाई पनि पीडितका रूपमा हेर्नुपर्ने उनको भनाइ छ। ‘व्यवसायी आफैं पीडित छ भन्ने कुराको लेखाजोखा हुँदैन, तर राहत पनि उसैबाट दिनुपरेको छ,’ उनले भने, ‘व्यवसायीले व्यहोरेको क्षतिको संवेदनशीलता र त्यसको पुनर्स्थापनाबारे पनि सोच्न आवश्यक छ।’ थपलियाले क्षति भएको रकम कुनै न कुनै माध्यमबाट पूर्ति गर्नुपर्ने भए पनि त्यसको भार बजारमा पर्दा व्यवसायीलाई नै दोषी देखाउने प्रवृत्ति रहेको बताए। ‘लसुनको मूल्य २०–५० रुपैयाँ बढ्यो भने व्यापारी चोर भयो भनिन्छ। तर भएको नोक्सानी कतैबाट ल्याएर क्षतिपूर्ति त गर्नुपर्यो नि,’ उनले भने।
