वर्षायाममा लामखुट्टेको गतिविधि बढ्ने हुँदा यसले डेंगी, मलेरिया, चिकनगुनिया र जापानिज इन्सेफलाइटिस जस्ता रोगहरू फैलाउन सक्छ। यसैले, सावधानी अपनाउनु अत्यावश्यक छ। पोथी लामखुट्टे अण्डा विकासका लागि रगत चुस्छन् र एडिज एजिप्टाइ प्रजाति मुख्यतया दिनको समयमा सक्रिय हुन्छ, जसका कारण दिनमा पनि जोगिनुपर्ने हुन्छ। घर वरिपरि जमेको सफा पानी लामखुट्टेको प्रजननस्थल बन्न सक्छ, त्यसैले पानी जम्न नदिनु लामखुट्टे नियन्त्रणको मुख्य उपाय हो।
वर्षायामको सुरुवातसँगै घर वरिपरि, पानी जम्ने ठाउँ र ओसिलो वातावरणमा लामखुट्टेको गतिविधि बढ्छ। सानो आकार भए पनि लामखुट्टे मानिसका लागि ठूलो स्वास्थ्य चुनौती हुन सक्छ। डेंगी, मलेरिया, चिकनगुनिया, र जापानिज इन्सेफलाइटिस जस्ता रोगहरू फैलाउने कारणले वर्षायाममा लामखुट्टेबाट बच्न अझ आवश्यक हुन्छ। तर, सबै लामखुट्टेले मानिसको रगत चुस्दैनन् र सबैले रोग पनि सार्दैनन्। लामखुट्टेका केही रोचक तथ्यहरू छन् जसलाई बुझेपछि यसको व्यवहार र बच्ने उपायहरू राम्रोसँग बुझ्न सकिन्छ।
लामखुट्टेको उत्पत्ति करोडौं वर्ष पुरानो मानिन्छ। वैज्ञानिक प्रमाण अनुसार यसको पुर्खा पेलियोजोइक वा मेसोजोइक युगदेखि नै पृथ्वीमा अस्तित्वमा आएको हुनसक्छ। रगत चुस्ने काम मुख्य रूपले पोथी लामखुट्टेले गर्छन्, जबकि भाले लामखुट्टे सामान्यतया फूल र वनस्पतिको रसमा निर्भर हुन्छन्। लामखुट्टे मानिसको शरीरबाट निस्कने कार्बन डाइअक्साइड, शारीरिक तापक्रम, पसिना र गन्धलाई संकेतका रूपमा प्रयोग गरेर आफ्नो लक्ष्य पत्ता लगाउँछन्।
लामखुट्टे उड्दा गर्ने ‘भनभन’ आवाज पखेटाको तीव्र गतिमा कम्पनबाट उत्पन्न हुन्छ। औसतमा, लामखुट्टे करिब १.५ माइल प्रति घण्टाको गतिमा उड्छन्। पोथी लामखुट्टे सामान्यतया भालेभन्दा लामो समय बाँच्छन् र केही पोथी करिब २ देखि ६ हप्तासम्म बाँच्न सक्छन्। लामखुट्टेको प्रजननका लागि ठूलो पोखरी आवश्यक पर्दैन; थोरै मात्रामा सफा पानीमा पनि अण्डा पार्न सक्छन्। डेंगी सार्ने एडिज एजिप्टाइ लामखुट्टे प्रायः दिनको समयमा सक्रिय हुन्छन्, जसले राति मात्र जोगिनु पर्याप्त छैन।
लामखुट्टे देखिएपछि सबैले रोग सर्ने होइनन्। विश्वभर हजारौं लामखुट्टे प्रजातिमध्ये केही मात्र मानिसमा रोग सार्न सक्षम छन्। लामखुट्टेको संख्या घटाउनुका साथै रोग सार्न सक्ने प्रजातिको प्रजनन रोकिनु सार्वजनिक स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण छ। लामखुट्टे सफा पानीमा अण्डा पार्छन्, त्यसैले पानी जमेको छ कि छैन भनेर जाँच गर्नुपर्छ। पोथी लामखुट्टे रगत चुस्दा लार छोड्छन्, जसले गर्दा टोकिएको ठाउँ रातो, सुन्निने र चिलाउने हुन्छ। लामखुट्टेको मुख्य खाना रगत मात्र होइन, भाले र पोथी दुबै सामान्य अवस्थामा वनस्पति रस र अन्य स्रोतबाट ऊर्जा प्राप्त गर्छन्। विज्ञानले लामखुट्टे नियन्त्रणका लागि नयाँ प्रविधिमा काम गरिरहेको छ, जसमा वोल्बाकिया नामक ब्याक्टेरियाले लामखुट्टेको रोग सार्ने क्षमता वा संख्या नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
