लेखक जानकारी
भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीपछि विभिन्न स्थानहरूमा भेटिएका र पहिचान हुन नसकेका शवहरू तथा बाढीपछि बेपत्ता भएका व्यक्तिहरूका परिवारजनका करिब तीन हजारभन्दा बढी डीएनए परीक्षण गर्नुपर्ने नेपाल प्रहरीले जनाएको छ। प्रहरी तथ्याङ्क अनुसार अहिलेसम्म मृतकका १२८६ वटा डीएनए नमुना सङ्कलन भइसकेका छन् भने परिवारबाट पहिचानका लागि मागिएका १७१५ वटा नमुना सङ्कलन गरिएको छ। यी नमुनाहरूको डीएनए परीक्षण अहिले प्रहरीको केन्द्रीय विधि विज्ञान प्रयोगशाला र खुमलटारस्थित राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशालामा भइरहेको छ। प्रहरीका स्वास्थ्यकर्मी र फोरेन्सिक विशेषज्ञ टोलीसँगै कोरिया, सिङ्गापुर, भारत र चीनका विदेशी डीएनए विशेषज्ञहरूको पनि टोलिले काम गरिरहेको छ। यी दुवै प्रयोगशालामा परीक्षणका लागि दुई-दुई टोली गरी कुल चार टोली कार्यरत रहेको प्रहरीले जनाएको छ।
डीएनए परीक्षणका लागि भेटिएका शवका दाँत, हड्डी वा बाँसको नमुना सुरक्षित राखिएको छ भने परिवारका सदस्यबाट रगतको नमुना लिइएको प्रहरी प्रवक्ता अभि नारायण काफ्लेले जानकारी दिएका छन्। “शवको डीएनए परीक्षणमा चार दिनभन्दा बढी समय लाग्ने बताइएको छ भने जीवित व्यक्तिका परिवार पहिचानका लागि दिइएको नमुना परीक्षण दुई दिनमै सकिने बताइएको छ,” उनले बताए। “त्यसकारण थप मेसिन र जनशक्ति थपेर छिटो सकाउने प्रयास टोलीले गरिरहेको छ।” डीएनए परीक्षण सुरु गरेदेखि अहिलेसम्म करिब ३०० वटा परीक्षण सकिएको प्रहरी सुव्ताले जानकारी दिएका छन्।
दुबै पक्षका परीक्षण सकिएपछि सफ्टवेयरमार्फत मिलान प्रक्रिया गरी एकै समयमा शव हस्तान्तरण प्रक्रिया सुरु गरिनेछ। “शवबाट प्राप्त डीएनए रिपोर्ट र परिवारका सदस्यबाट प्राप्त डीएनए रिपोर्ट तयार भएपछि सफ्टवेयरमा हालिन्छ। म्याच भएपछि कुन शव कुन व्यक्तिको परिवारको हो भनेर छुट्याइन्छ। त्यसपछि परिवारलाई जानकारी गराइन्छ,” उनले बताए। “सबै सामग्री सुरक्षित रूपमा जमिनमा राखिएको हुँदा एक एक गरी हस्तान्तरण गर्न सकिँदैन। सबै परीक्षण सकिएपछि कानुनी प्रक्रिया पूरा गरी एकै पटक शव पनि हस्तान्तरण गरिन्छ।” प्रहरी प्रवक्ताले अझै धेरै हराइरहेका मानिसहरूको संख्या ठूलो भएकाले शव भेटिने क्रम जारी रहने र डीएनएका परीक्षण आवश्यक हुनसक्ने बताए।
परीक्षणका जटिलता के के छन्? अनुवांशिक क्षेत्रका वैज्ञानिक समीरमणि दिक्षितका अनुसार बाढी बाहेक अन्य समयमा गरिने डीएनए परीक्षणको तुलनामा यो परीक्षण अझ जटिल र विशेष परीक्षण आवश्यक पर्ने अवस्थामा छ। “सरकारका दुईवटा प्रयोगशालामा कम्तिमा ३००० नमुनाको परीक्षण गर्न महिनौं समय लाग्न सक्छ,” उनले भने। “परीक्षण अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार हुने भएकाले यो सही पहिचान गर्ने विश्वास दिलाउँछ। तर माटो र ढुङ्गासँग बगेर आएको शव भएकाले प्रविधिलाई कति कुशलतापूर्वक पहिचान गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा प्रश्न उठेको छ।” प्रहरीले कतिपय मानिसका हात वा खुट्टाजस्ता शरीरका भाग भेटिएको अवस्थामा त्यहाँबाट पनि नमुना लिएर परीक्षण गर्दैछ। यसका कारण डीएनए परीक्षण अन्य समयमा भन्दा बढी समय लाग्न सक्ने विज्ञहरूले बताएका छन्।
“शरीरका भागहरूबाट डीएनए निकाल्न निकै कठिन हुन्छ। निस्केको डीएनएमा जनावर, बिरुवा तथा माटोमा रहेका जीवाणु र किटाणु मिसिन्छन् जसले प्रविधिले कति सूक्ष्मता साथ पहिचान गर्न सक्छ थाहा छैन,” उनले थपे। तर राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशालाका विज्ञ पुष्करराज भट्टले शवबाट लिइएको दाँत र हड्डीभित्रको बोन म्यारोबाट नमुना लिइने भएकाले परीक्षण सही हुने बताए। “दाँतभित्र र हड्डीभित्रको बोन म्यारोको सेल लिइने भएकाले बाहिरी तत्व मिसिने सम्भावना कम हुन्छ,” उनले भने। उनले नेपालको वार्षिक क्षमता लगभग ३०० शवको डीएनए परीक्षण गर्ने रहेको भए पनि हाल विदेशी उपकरण आयात भएकाले छिटो गर्न सकिने अवस्था बनेको जानकारी दिए। “सरकारको अनुरोधमा भारतबाट आएका विशेषज्ञको सहयोगमा दुईवटा मेसिनमा छिटो गर्ने प्रयास भइरहेको छ। कोरियाले ल्याएका चारवटा साना र्यापिड किटहरू प्रयोग गर्दै हाम्रो टोलीले काम गरिरहेको छ,” भट्टले बताए। “चीनबाट ल्याइएका उपकरणहरू पनि राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशालामा प्रयोग भइरहेको छ।
