१२ असोज, काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मोडलहरूको छिटो विकासले प्रविधि र नीति-निर्माणबीचको अन्तर इतिहासकै सबैभन्दा फराकिलो बनाएको छ। एआईको तीव्र गतिलाई नीति निर्माणले पछ्याउन नसक्दा विश्वभर नीतिगत खाली ठाउँ देखिन थालेको छ। यसै साउन महिनाको ४ तारिख युरोपेली आयोगकी अध्यक्ष उर्सुला भोन डेर लेनले ब्रसेल्स बाहिर एक बैठक आयोजना गरी २७ राष्ट्रका प्राथमिकता र एआईका जोखिमबारे छलफल गरेकी थिइन्। तर, सेप्टेम्बर १६ मा दिइएको ‘स्टेट अफ द युनियन’ सम्बोधनमा भोन डेर लेनले भनिन्, ‘एआईले सम्भावना र जोखिम दुवै ल्याउँछ। यी जोखिमहरूलाई सम्बोधन नगरी हामी एआईको पूर्ण क्षमता प्रयोग गर्न सक्दैनौं।’
युरोपेली सङ्घ (ईयू) मात्र होइन, विश्वका सरकारहरू अहिले नियन्त्रण गर्ने वा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने विषयमा द्विविधामा छन्। सन् २०२४ मा युरोपले विश्वकै पहिलो व्यापक ‘एआई ऐन’ पारित गर्यो, जुन नियमनको उत्कृष्ट नमूना मानिएको थियो। तर, दुई वर्षपछि यो ऐन नै चेतावनीका रूपमा परिणत भएको छ। प्राविधिक परिवर्तनको तीव्र गति, प्रशासनिक सुस्ती र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता घट्ने डरका कारण ऐनको कार्यान्वयन निकै मन्द भएको छ। फ्रान्सका राष्ट्रपति इम्यानुएल म्याक्रोनले चेतावनी दिँदै भनेका थिए, ‘यदि हामीले अमेरिकी र चिनियाँ कम्पनीहरूलाई अगाडि बढ्न दिन्छौं भने, विश्वका उत्कृष्ट नियम भए पनि नियमन गर्न बाँकी केही नहुन सक्छ।’
कानुन निर्माणका क्रममा सोचिएकोभन्दा फरक नयाँ एआई स्वरूपहरू (जस्तै, मानवीय निगरानीविना काम गर्ने ‘एआई एजेन्ट’हरू) सामना गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। गत जुलाईमा ओपनएआईका मोडलहरूले परीक्षण परिवेशभन्दा बाहिर निस्केर ‘हगिङ फेस’ नामक स्टार्टअप कम्पनीलाई ह्याक गरेका थिए। तर, यस्ता घटनाहरू ईयूको ऐनको अस्पष्ट दायराभित्र पर्दछन्। अमेरिकी कंग्रेसमा पनि एआई सुरक्षा सम्बन्धी विधेयकहरू रोकिएका छन्। एन्थ्रोपिकले आफ्नो नयाँ मोडल ‘मिथोस’ले साइबर सुरक्षा जोखिम ल्याउन सक्ने चेतावनी दिएपछि डेमोक्र्याटिक सांसद लोरी ट्राहान र रिपब्लिकन सांसद जे ओबर्नोल्टले एआई सुरक्षा परीक्षणसम्बन्धी विधेयक तयार पारेका थिए। तर, व्यापारिक दबाब र राजनीतिक झमेलाका कारण सो विधेयक हालसम्म अघि बढ्न सकेको छैन।
सांसद टेड लिउले एआई मोडलहरू नियन्त्रणबाहिर गएमा ‘किल स्विच’ प्रयोग गर्ने विधेयक प्रस्ताव गरेका थिए। उनले भने, ‘म अहिले सन् २०२३ भन्दा बढी डराएको छु।’ त्यस्तै, पूर्वराष्ट्रपति ट्रम्पले बढी नियमनले नवप्रवर्तनमा बाधा पुग्ने र चीनलाई फाइदा हुने तर्क पारेका छन्। केही महिनाअघि वाशिङ्टनमा चिनियाँ राष्ट्रपति सि जिनपिङ र ट्रम्पबीच एआईबारे छलफल भए पनि कुनै ठोस सुरक्षा सम्झौता हुन सकेन। सरकारहरू सुस्त हुँदा एन्थ्रोपिक, ओपनएआई र गुगल डिपमाइन्ड जस्ता कम्पनीहरू आआफ्नो स्व-नियमन गर्न बाध्य भएका छन्। तर, त्यही कम्पनीका प्रमुखहरू नै सरकारले एआई विकासलाई केही हदसम्म सुस्त पार्न र कडा नियमन गर्न आग्रह गरिरहेका छन्। क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका एआई अनुसन्धानकर्ता सन ओ हेगार्टीले भने, ‘यो विषयमा निर्णय लिन सक्ने परिपक्व नेतृत्व वा निकाय छ भनी भ्रम छ, तर वास्तवमा त्यहाँ कोही छैनन्। यही कुराले सबैभन्दा बढी चिन्ता थपेको छ।’
विशेषज्ञहरूका अनुसार, सरकारहरू वर्षौंदेखि सोच्नेगरी निर्णय गर्छन् भने एआईको विकास हप्तामा र महिनामा भइरहेको छ। यदि समयमै प्रभावकारी कदम नचालियो भने एआई मानिसको नियन्त्रणबाट बाहिर गई अपरिवर्तनीय क्षति पुर्याउने जोखिम अझ बढ्नेछ।
