पटनामा विद्यार्थी आन्दोलनमा प्रदर्शनकारीले प्रहरीलाई सोधे– ‘सर, टियर ग्यासको व्यवस्था छैन?’

भारतको पटनामा विद्यार्थी आन्दोलनका क्रममा प्रदर्शनकारीहरूले प्रहरी दमनलाई व्यङ्ग्यमा परिणत गरेको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा चर्चा पाएको छ। शिक्षा प्रणाली र परीक्षामा अनियमितता विरुद्ध प्रदर्शन गर्दा प्रहरीले जबरजस्ती बल प्रयोग गर्दा युवाहरूले हाँस्दै, नाच्दै प्रतिरोध गरेको देखिएको छ। हिंसात्मक झडपपछि पटना प्रहरीले २० वटा एफआईआर दर्ता गरी ५६ जनालाई पक्राउ गरेको र थप १७७ जनाको पहिचान गरेको जनाएको छ। ९ साउन, काठमाडौं। प्रदर्शन रोक्न प्रहरीले अश्रुग्यास प्रहार गरिरहेको छ, तर प्रदर्शनमा सहभागी युवाहरू प्रहरीकै दमनलाई ठट्टाको विषय बनाइरहेका छन्। एक युवा प्रहरीलाई हेर्दै भन्छन्, ‘सर! यहाँ टियर ग्यासको व्यवस्था छैन? तपाईंहरू बिना तयारी आइपुगेको जस्तो छ।’ पछाडि रहेका अन्य युवाहरूले ‘वाटर क्यानन!’ भन्दै आवाज मिलाउँछन्। केही समयपछि प्रहरीले पानीको फोहोरा चलाउँछ, तर प्रदर्शनकारीहरू भाग्नुभन्दा पानीमा भिजेर नाच्न र हाँस्न थाल्छन्। यस दृश्यले भारतको बिहारको पटनामा विद्यार्थी आन्दोलनको क्रममा सामाजिक सञ्जालमा चर्चा पाएको छ।

प्रहरीको बल प्रयोगलाई युवा प्रदर्शनकारीहरूले व्यङ्ग्यमा परिणत गरेको यो भिडियोलाई व्यापक रूपमा सेयर गरिँदैछ। दिल्ली आन्दोलनलाई पटनासम्म विस्तार भएको घटनाको पृष्ठभूमि नयाँदिल्लीको जन्तर–मन्तरमा भएको विद्यार्थी आन्दोलनसँग सम्बन्धित छ। कक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी) ले २० जुलाईमा जन्तर–मन्तरबाट संसदतर्फ मार्च आह्वान गरेको थियो जहाँ विभिन्न शैक्षिक समस्या र परीक्षा प्रणालीका मुद्दाहरू उठिरहेका थिए। प्रदर्शनकारीले प्रहरीका ब्यारिकेड पार गर्ने प्रयास गर्दा तनाव बढ्यो र प्रहरीले लाठीप्रहार तथा अश्रुग्यास प्रहार गर्‍यो। सामाजिक सञ्जालमा प्रहरीको बल प्रयोगका तस्वीर र भिडियोलाई व्यापक चर्चा मिल्यो। त्यही दिन संसदको मनसुन अधिवेशन चलिरहेको थियो र प्रदर्शनको बीच प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी संसद भवनबाट बाहिरिने दृश्य पनि सार्वजनिक भएको थियो।

पटनामा ‘लोक भवन मार्च’ २२ जुलाईमा अखिल भारतीय विद्यार्थी संघ (आईसा) को नेतृत्वमा विद्यार्थीहरूले आयोजना गरे। आईसा भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लिबरेसन नजिकको विद्यार्थी संगठन हो। प्रदर्शनकारीहरूले परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावट, शिक्षा प्रणालीका समस्याहरू र शिक्षाको व्यापारीकरणको विरोध गरे। केन्द्रीय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा माग गरिएको थियो। गान्धी मैदानबाट सुरु भएको उक्त प्रदर्शनलाई प्रहरीले राज्यपाल निवास तर्फ जान रोकेको थियो, जसबाट तनाव झन् बढ्यो। प्रहरीले अश्रुग्यास, पानीको फोहोरा र लाठीप्रहार गर्‍यो। मार्चको नेतृत्व सीपीआई (एमएल) लिबरेसनका विधायक र आइसाका पूर्व राष्ट्रिय महासचिव सन्दीप सौरभले गरेका थिए। सौरभले मोदी सरकार र दिल्ली प्रहरीले गरेको दमनमाथि प्रश्न उठाउँदै केन्द्रीय गृहमन्त्री अमित शाहको राजीनामा मागेका थिए।

दमनलाई व्यंग्यमा परिणत गरियो पटनाको प्रदर्शनको एउटा अनौठो दृश्य सबैको ध्यान खिच्यो। प्रहरीले प्रदर्शन नियन्त्रण गर्न पानीको फोहोरा चलाइरहे पनि केही युवाहरू भाग्नुभन्दा उल्टै भने प्रहरीलाई पानी र अश्रुग्यास चलाउन उक्साइरहेका थिए। ‘नेशनल हेराल्ड’ को इन्स्टाग्राम पेजमा सार्वजनिक भएको भिडियोलाई एउटा प्रदर्शनकारीले ‘सर! यहाँ टियर ग्यासको व्यवस्था छैन? तपाईंहरू तयारी नगरी आएको जस्तो छ।’ भन्दै प्रहरीलाई ठट्टा गरेको देखिन्छ।

उनका पछाडि रहेका युवाहरू ‘वाटर क्यानन’ भन्दै आवाज उठाइरहेका थिए। पानीको फोहोरा चलाएपछि पनि ती युवा भागेन्, बरु हाँस्दै, नाच्दै पानीमा रमाएका थिए। चर्को गर्मीमा गरिएको प्रदर्शनमा पानीको फोहोरा उनीहरूका लागि प्रहरीले प्रयोग गरेको दमनको ‘हथियार’ भन्दा पनि केहीबेर तातोबाट राहत पाउने माध्यमजस्तो बन्न पुगेको थियो। यही विरोधाभासले गर्दा उक्त दृश्य सामाजिक सञ्जालमा भाइरल बनेको हो। आन्दोलनमा भोजपुरी गीतको प्रयोग पटनाका विद्यार्थी आन्दोलनमा नाराहरू मात्र होइन, गीत पनि राजनीतिक अभिव्यक्तिको माध्यम बनेको छ। ‘चकन्द वाले’ नामक युट्युब च्यानलबाट ‘मन्त्रिया कुर्सी दइले बा’ शीर्षकको भोजपुरी गीत सार्वजनिक भएको छ। गीतले बेरोजगारी, परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावट र युवाको भविष्यसँग सम्बन्धित विषयमा राजनीतिक व्यङ्ग्य गरेको छ।

गीतका लय र शब्दहरूले बेरोजगार भएकाहरूले रोजगारको अपेक्षा गरे पनि प्रहरीको लाठी भोग्न परेको अवस्था चित्रण गर्दछ। सरकारी पदमा रहेका व्यक्तिहरूले युवाको समस्या समाधान गर्न नसकेको तर सत्ताबाट जान नचाहेको भावना गीतमा व्यक्त छ। यसरी सडक प्रदर्शनसँगै गीत, व्यङ्ग्य र सामाजिक सञ्जालका मिमहरूले युवाको असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने अर्को माध्यम बनेका छन्। प्रदर्शनको क्रममा अर्को अनौठो दृश्य पनि देखियो, केही प्रदर्शनकारीहरूले प्रहरीले राखेका ब्यारिकेड नै उचालेर लगेका थिए। २० एफआईआर, ५६ गिरफ्तारी तर हास्य र व्यङ्ग्यका यी दृश्यसँगै पटनाको आन्दोलन हिंसात्मक पनि भयो। प्रहरीका अनुसार केही समूहले प्रदर्शनका क्रममा ढुंगा प्रहार गरेका, प्रहरीका सवारी र सार्वजनिक सम्पत्तिमा क्षति पुर्‍याएका थिए भने केहीले सर्वसाधारण र सञ्चारकर्मीमाथि समेत आक्रमण गरेका थिए। घटनाको अर्को दिन पटना प्रहरीले व्यापक कारबाही सुरु गर्‍यो। प्रहरीले यस सम्बन्धमा २० वटा एफआईआर दर्ता गरी ५६ जनालाई पक्राउ गरेको छ र भिडियोलगायत सीसीटीभी फुटेजको आधारमा थप १७७ जना संदिग्ध व्यक्तिको पहिचान गरेको बताएको छ। ढुंगामुढा, तोडफोड र सुरक्षाकर्मीमाथि आक्रमणमा संलग्न व्यक्तिहरूको खोजी तीव्र गरिएको छ। तनाव बढेपछि बिहार प्रहरी मुख्यालयले २४ जुलाईदेखि अर्को सूचना नभएसम्म राज्यभरका प्रहरीले कर्मचारीहरूको नियमित बिदा रद्द गरेको छ। पटनाको आन्दोलनमा प्रहरीले र प्रदर्शनकारीबीच हिंसात्मक झडप भए पनि त्यही दमनको बीच युवाहरूले व्यंग्य र हास्यलाई प्रतिरोधका हतियार बनाए। ‘सर, टियर ग्यासको व्यवस्था छैन?’ भन्ने प्रश्न त्यसको रोचक उदाहरण बनेको छ।