होर्मुज जलसन्धि: वैकल्पिक मार्गले खाडी क्षेत्रको तेल र ग्यास आपूर्ति निरन्तरता राख्न सक्छ?
इरान र अमेरिकाबीच तनाव फेरि बढेसँगै विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण समुद्री व्यापारिक जलक्षेत्रहरूमध्ये एक स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः विश्वको ध्यानको केन्द्रबिन्दुमा आएको छ। स्थायी रूपमा द्वन्द्व अन्त्य गर्ने उद्देश्यले गरिएको एक महिनाभित्रको अन्तरिम सम्झौतापछि दुवै देशहरूले फेरि आक्रमण सुरु गरेका छन्। यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य वृद्धिमा प्रभाव पारेको छ। यदि स्ट्रेट अफ होर्मुजबाट जहाज सञ्चालन जोखिमपूर्ण भयो भने, खाडी क्षेत्रका तेल र ग्यास निर्यातकर्ताहरूले वैकल्पिक जलमार्गहरू प्रयोग गरेर आफ्ना उत्पादन विश्व बजारमा पुर्याउन सक्ने सम्भावना कति छ? विज्ञहरूको अनुसार केही वैकल्पिक मार्गहरू उपलब्ध भए पनि हालको अवस्थामा स्ट्रेट अफ होर्मुजको रणनीतिक महत्त्व र क्षमतालाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्ने विकल्प छैन।
इरान र ओमानबीचको साँघुरो समुद्री क्षेत्र स्ट्रेट अफ होर्मुज खाडी क्षेत्रबाट उत्पादन हुने अधिकांश तेल र ग्यास निर्यातको मुख्य मार्ग हो। यसको विशाल क्षमता, लचकता र तुलनात्मक रूपमा कम लागत यसका प्रमुख पक्षहरू हुन्। पाइपलाइनको तुलनामा तेलवाहक ट्याङ्करहरूले कम खर्चमा ठूलो मात्रामा तेल ढुवानी गर्न सक्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा निकाय (आईईए) अनुसार, स्ट्रेट अफ होर्मुजबाट दैनिक करिब दुई करोड ब्यारेल तेल तथा पेट्रोलियमजन्य पदार्थ ओसारिन्छ जुन विश्वको समुद्री मार्गबाट हुने कुल तेल व्यापारको करिब एक चौथाइ हो। तीमध्ये लगभग ८० प्रतिशत तेल एशियाली बजारहरूमा पठाइन्छ। त्यस्तै, यसै मार्गबाट विश्वको कुल तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) निर्यातको लगभग पाँचौं भाग पनि ढुवानी हुन्छ।
स्ट्रेट अफ होर्मुजले इरानलाई विश्व ऊर्जा बजारमा ठूलो प्रभाव पार्ने हुनाले खाडी क्षेत्रका तेल उत्पादक राष्ट्रहरूले लामो समयदेखि यस जलमार्गमा पूर्ण रूपमा निर्भर नरही वैकल्पिक पूर्वाधारहरूमा लगानी गर्दै आएका छन्। सबैभन्दा ठूलो परियोजना साउदी अरेबियाको इस्टवेस्ट पाइपलाइन ‘पेट्रोलाइन’ हो। करिब १२०० किलोमिटर लामो यो पाइपलाइनले पूर्वी तेल क्षेत्रलाई रेड सी स्थित यान्बु निर्यात टर्मिनलसँग जोड्छ। यो पाइपलाइन १९८० को दशकमा इरान-इराक युद्धका क्रममा दुवै देशले खाडी क्षेत्रमा तेलवाहक ट्याङ्कर र व्यापारिक जहाजहरूलाई निशाना बनाएपछि निर्माण गरिएको थियो। सन् २०१९ मा यसको क्षमता बढाएर आपतकालीन अवस्थामा दैनिक ७० लाख ब्यारेल तेल ढुवानी गर्नसक्ने बनाइएको छ।
