आणविक सम्झौताविना इरानसँग युद्ध अन्त्यमा ट्रम्पको कदम, कूटनीतिक प्रयास तीव्र

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प इरानसँग कुनै औपचारिक आणविक सम्झौताविना नै युद्ध अन्त्य गर्ने विकल्पमा गम्भीर रूपमा विचार गरिरहेका छन्। इरानले होर्मुज स्ट्रेट खोल्ने भए अमेरिका सैन्य कारबाहीबाट पछि हट्न तयार देखिएको छ, जसको मुख्य उद्देश्य विश्वव्यापी इन्धन आपूर्ति र आर्थिक स्थिरता कायम गर्नु हो। इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी हटाए बिना होर्मुज स्ट्रेट नखोलिने स्पष्ट गर्दै छ वटा कडा पूर्वसर्तहरू उल्लेख गरेका छन्।

२५ साउन, काठमाडौं। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प इरानसँग कुनै नयाँ औपचारिक आणविक सम्झौताबिना नै जारी विवाद अन्त्य गर्ने विकल्पमा गम्भीर रूपमा विचार गरिरहेका छन्। द वाल स्ट्रिट जर्नलको रिपोर्टअनुसार, यदि इरानले विश्वव्यापी इन्धन आपूर्तिको लागि महत्वपूर्ण मानिने होर्मुज स्ट्रेट पूर्ण रूपमा खुलेर व्यापारिक जहाजहरूको आवागमन सहज बनाउँछ भने अमेरिका सैन्य कारबाहीबाट पछि हट्न तयार देखिएको छ।

सुरुमा ट्रम्प प्रशासनको मुख्य फोकस इरानको आणविक कार्यक्रमलाई पूर्ण नियन्त्रण गर्ने नयाँ सम्झौतामा थियो। तर, युद्ध लम्बिँदै जाँदा र अमेरिकी बजारमा इन्धनको मूल्य बढ्दै जाँदा वासिङ्टनको ध्यान सैन्य विजयभन्दा बढी विश्वव्यापी इन्धन आपूर्ति र आर्थिक स्थिरतामा केन्द्रित भएको बुझिएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले तेहरानसँग सामान्य वार्ताको अवस्थामा रहेको र इरानमाथि आर्थिक दबाब अझै तीव्र गर्ने रणनीतिमा रहेको बताएका छन्। अमेरिकामा करिब डेढ महिना पछि हुने मध्यावधि निर्वाचन र देशभित्र पेट्रोलको मूल्य वृद्धिले ट्रम्प प्रशासनमाथि युद्ध चाँडो टुङ्ग्याउन राजनीतिक दबाब सिर्जना गरेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ। ट्रम्पले आफ्नो कार्यकालमा इरानले सजिलै आणविक हतियार पुनः विकास गर्न नसक्ने र अमेरिकी गुप्तचर निकायहरूले यसको निगरानी गरिरहने दावी गर्दै सम्झौताविना नै पछि हट्न सक्ने संकेत दिएका छन्।

इरानका ६ कडा सर्त र खर्ग टापुको नाकाबन्दी: इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले अमेरिकासँग कुनै प्रत्यक्ष वार्ता नभएको दाबी गर्दै अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी हटाए बिना होर्मुज स्ट्रेट नखोलिने स्पष्ट पारेका छन्। इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहम्मद बाघेर जोलघदारका अनुसार इरानले स्ट्रेट खोल्न अमेरिकासमक्ष राखेका छः कडा पूर्वसर्तहरू यस्ता छन्: १. इरान र उसका ‘पवित्र मूल्य’ विरुद्धका धम्की स्थायी रूपमा अन्त्य हुनुपर्ने। २. इरान र उसका क्षेत्रीय सहयोगीहरू विरुद्ध सैन्य कारबाही रोक्नुपर्ने। ३. नाकाबन्दीमा संलग्न अमेरिकी नौसेना र वायुसेना फिर्ता हुनुपर्ने। ४. युद्धका कारण भएका क्षतिका लागि अमेरिकाले क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने। ५. इरानमाथि लगाइएका सम्पूर्ण आर्थिक प्रतिबन्धहरू फुकुवा गर्नुपर्ने। ६. विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्तिहरू फुकुवा गर्नुपर्ने।

यसैबीच, इरानी सर्वोच्च नेता आयतुल्लाह अली खामेनेईले पूर्व आइआरजीसी कमाण्डर ७१ वर्षीय मोहसेन रजाईलाई राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्‌मा आफ्नो प्रतिनिधि नियुक्त गरेका छन्। रजाईले पहिले होर्मुज जलसन्धिको नियन्त्रण ‘दर्जनौँ आणविक बमभन्दा बढी मूल्यवान्’ भएको अभिव्यक्ति दिएका थिए। अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री यातायात एजेन्सी ‘विन्डवार्ड’ अनुसार, अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण इरानको ९० प्रतिशत कच्चा तेल निर्यात हुने मुख्य केन्द्र ‘खर्ग टापु’ बाट इन्धन ओसारपसार पूर्ण रूपमा ठप्प भएको छ। त्यहाँ १७ वटा ‘डार्क ट्याङ्कर’ इन्जिन बन्द गरेर बसेका छन्। इन्धनको मूल्यवृद्धि र कूटनीतिक चालबाजीले होर्मुज स्ट्रेट खोल्ने विषयमा अनिश्चितता रहँदा एसियाली बजार खुल्नासाथ कच्चा तेलको मूल्य पुनः बढेको छ।

ब्रेन्ट क्रुड १.०९ प्रतिशतले बढेर प्रति ब्यारेल ८४.४६ डलर र अमेरिकी डब्लुटीआई ०.७८ प्रतिशतले बढेर ७८.७९ डलर पुगेको छ। ‘क्विन्सी इन्स्टिच्युट फर रेस्पोन्सिबल स्टेटक्राफ्ट’ का उपाध्यक्ष ट्रिटा पार्सीका अनुसार सम्झौतामा नजिक पुग्दा दुवै पक्षले आफ्नो अडान कडा बनाउनु कूटनीतिक चालबाजीको हिस्सा हो। ट्रम्पले मध्यावधि निर्वाचनको सामना गरिरहेको हुनाले समयको दबाब अमेरिकातर्फ बढी रहेको र इरानले वार्ता लम्ब्याएर थप फाइदा खोजिरहेको पार्सीको विश्लेषण छ।

अमेरिकाका लागि इरान किन चुनौतीपूर्ण? इरानसँग सैन्य संघर्ष लम्बिनु अमेरिकाका लागि प्राविधिक र रणनीतिक रूपमा अत्यन्त चुनौतीपूर्ण छ। अमेरिकी गुप्तचर निकाय ओडीएनआईका अनुसार, इरानसँग २,००० किलोमिटर सम्म प्रहार गर्न सक्ने ३,००० भन्दा बढी ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू छन्। यी मिसाइलहरू पहाडभित्र सुरुङमा राखिएका कारण हवाई हमलाबाट पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न असम्भव छ। होर्मुज जलसन्धिबाट विश्वको कुल समुद्री तेल व्यापारको करिब २० प्रतिशत र एलएनजीको ठूलो हिस्सा ओसारपसार हुन्छ, जसको उत्तरी किनारा इरानको नियन्त्रणमा छ। इरानले हजारौँ लामो दूरीका ड्रोनहरू जस्तै शाहेद पनि विकास गरेको छ। लेबनानको हिजबुल्लाह, यमनका हुथी र इराकका सिया समूहहरू मार्फत इरानले सीमाबाहिर पनि अमेरिकी क्षेत्रमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। भौगोलिक रूपमा, इरान र ओमानको बीचमा रहेको होर्मुज स्ट्रेटको साँघुरो चौडाइ २१ नटिकल माइल मात्र छ। सन् १९५९ मा इरान र १९७२ मा ओमानले आफ्नो प्रादेशिक जलक्षेत्र १२-१२ नटिकल माइल घोषणा गरेपछि यस जलसन्धिको मुख्य भाग दुवै देशको कानुनी अधिकार क्षेत्रभित्र पर्दछ।

विशेषज्ञहरूको विश्लेषण: अस्थायी शान्ति, दीर्घकालीन जोखिम अमेरिकी रणनीतिमा सम्भावित परिवर्तन र आणविक सम्झौताविनै पछि हट्ने कदमबारे भू-राजनीतिक विशेषज्ञहरूले विभिन्न दृष्टिकोण राखेका छन्। इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुपका अलीस वाएजका अनुसार, आणविक सम्झौताविना अमेरिकाले पछि हटेमा यो केवल अस्थायी शान्ति हुनेछ, जसले इरानको आणविक कार्यक्रममाथि अन्तर्राष्ट्रिय निगरानी कमजोर बनाउनेछ। वासिङ्टन इन्स्टिच्युटका माइकल नाइट्स भन्छन्, ‘होर्मुज स्ट्रेट खोल्नु विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा महत्वपूर्ण बदलाव ल्याउने छ। अमेरिकाको ध्यान सैन्य जितभन्दा बढी आर्थिक स्थिरतामा केन्द्रित देखिन्छ।’ ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युसनका केनेथ पोल्याकका अनुसार, अमेरिका युद्ध सीमित राख्न चाहन्छ, तर ठोस सम्झौताविना दीर्घकालीन जोखिम रहेकै हुन्छ। जोन्स हप्किन्स युनिभर्सिटीका वली नासरका अनुसार, इरान आफ्ना कडा सर्तहरूमार्फत बढी कूटनीतिक फाइदा लिन खोजिरहेको छ। होर्मुज एउटा माध्यम मात्र हो, मुख्य मुद्दा प्रतिबन्ध फुकुवा र सुरक्षा सुनिश्चितता हो। काउन्सिल अन फरेन रिलेशन्सका रिचर्ड हासले भने, अमेरिकी पछि हटेमा यसले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्न सक्छ र साथी राष्ट्रहरूको अमेरिकाप्रति विश्वासमा ठेस पुर्‍याउन सक्छ।