भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीपछि बेपत्ता आफन्तको अन्तिम संस्कार गर्न थाले परिवारजन, धर्म र मनोविज्ञानको दृष्टिकोण के छ?

पर्सा जिल्लाको पोखरिया–७ घर भएका सोनालाल पण्डित नुवाकोटको देवीघाटमा घर निर्माणसम्बन्धी ठेक्कापट्टाको काम गर्थे। बाढी आएको दिन उनी कामका क्रममा बजारमै थिए। उनका परिवारका सदस्यहरूले बताएअनुसार बाढी आएको हल्लाखल्लासँगै पण्डितसँग काम गरिरहेका अरू भागे, तर एउटा गोडामा घुँडामुन्तिरको भाग नभएका र बैसाखीको सहारामा हिँडडुल गर्ने उनी भाग्न सकेनन्। “केही भिडिओहरूमा दाइलाई घुँडाघुँडा पानीले डुबाएको देखिन्छ, त्यसपछि कुनै खबर पाइएन,” उनका भाइ पन्नालालले भने। “त्योसँगै हामी उहाँ नरहेको निधोमा पुग्यौँ र घटनाको पाँचौँ दिन कुशको प्रतिमा बनाएर अन्तिम संस्कार गर्‍यौँ।”

त्यस्तै पत्रकार निराजन पौडेलले पनि बुधवार कुशको प्रतिकृति बनाएर आफ्नो परिवारका पाँच सदस्यको अन्त्येष्टि गरे। भदौ १० गते त्रिशूली नदीमा आएको विनाशकारी बाढीमा परी नुवाकोटको विदुर नगरपालिका–७, बेत्रावतीबाट पौडेलका बुबाआमा, काकाकाकी र बहिनीसहित परिवारका पाँच सदस्य बेपत्ता भएका थिए। “उहाँहरूलाई भेट्ने कुनै आधार नदेखिएपछि बन्धुबान्धव सबै सरसल्लाह गरेर क्रियाकर्म गर्ने निर्णय गरियो,” पौडेलले भने। काठमाण्डूस्थित पशुपति आर्यघाटमा पनि कुशको प्रतिमा बनाएर आफ्ना प्रियजनको अन्तिम संस्कार गर्नेहरूको सङ्ख्या बुधवारदेखि बढ्न थालेको अधिकारीहरूले बताएका छन्। “बुधवार तीन जनाको त्यसरी अन्तिम संस्कार गरिएको हाम्रो अभिलेखले देखाउँछ,” पशुपति क्षेत्र विकास कोषका सूचना अधिकारी सूर्य भाटले भने, “बिहीवार चाहिँ घाटमा त्यसरी अन्तिम संस्कार गर्नेहरूको लस्कर देखियो।”

बाढीले निम्त्याएको विपत्तिमा नेपालमा हालसम्म १,२५२ जनाको मृत्यु भएको र ४,२०० जनाभन्दा बढी अझै सम्पर्कविहीन रहेका राष्ट्रिय विपद् प्राधिकरणको तथ्याङ्क छ। धर्मशास्त्री तथा नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका प्राध्यापक देवमणि भट्टराईले ‘धर्मसिन्धु’ तथा ‘निर्णयसिन्धु’ लगायतका धर्मशास्त्रमा पलाँस वा कुशको शव बनाएर अन्तिम संस्कार गर्ने विधि उल्लेख गरिएको बताउँछन्। “जस मान्छेले आफ्नो आफन्तलाई स्विकार नहुने अवस्था अर्थात् देखेर गुज्रिएको देख्छन् (जस्तै कतिपय घटना भिडिओमा देखिएका हुन सक्छन् वा कतिपयले पत्नी छेउबाट बगिए पनि बचाउन नसकेको भन्दै निराश छन्) त्यस्तो अवस्थामा प्रतीक्षा गर्न जरुरी छैन,” उनले भने।

“शव नभेटिएको र प्रतीक्षा गर्ने समय छैन भने दश दिनभित्रै गर्नुपर्ने कामहरू गर्दा बाँकी दिनहरू मात्र असामान्य मानिन्छ। अर्थात, दशौं दिनदेखि तेह्रौं दिनसम्म कर्म गर्न सकिन्छ।” “प्रत्यक्ष देखिएको छैन तर मानौं गाउँ नै बगाएको छ र केही बाँकी छैन भने त्यस्तो अवस्थामा त्यहाँ जोजो थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ, त्यसैले परिवारलाई प्रतिक्षा गर्न आवश्यक पर्दैन – कुश बनाएर अन्तिम संस्कार गर्न सकिन्छ।”

“जसलाई धार्मिकता छ, तीहरूले दशपन्ध्र दिन वा सरकारले भनेको डीएनए परीक्षणको पनि प्रतीक्षा गर्न सक्छन्, यो उनीहरूको व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको विषय हो,” भट्टराईले भने, “त्यस्तो अवस्थामा दाजुभाइ, बन्धुबान्धव, समाज र कहिलेकाहीं प्रशासनसँगको सहयोगमा निर्णय लिन सकिन्छ।” “यदि सम्पर्कविहीन व्यक्ति पछि फिर्ता आएका भए पनि षोडश संस्कार र जन्मदेखि सबै संस्कार गर्ने विधि छ।”

विभिन्न धार्मिक समुदायमा सम्पर्कविहीन व्यक्तिहरूको धार्मिक बिदाइ प्रक्रिया सुरु भइसकेको बताइन्छ। “कतिपय सम्पर्कविहीनका परिवारले धार्मिक विधि आरम्भ गरिसकेका छन्, तर धेरैको घरमुनि पनि क्षति भएकाले असमञ्जसमा छन्। हामी सामूहिक आत्माशान्तिको कामना गर्दैछौं,” वर्ल्ड फोरम फर बुद्धिजमका अध्यक्ष आचार्य छेवाङ रिग्जिनले बताए। “हामी ४९ दिनसम्म मृतक पुनर्जन्म हुँदैन भन्ने विश्वास गर्छौं। त्यसैले सातौँ, एक्काइसौँ र उनानपचासौँ दिनका कार्यक्रमहरू महत्वपूर्ण मानिन्छन्,” उनले भने, “हामीले सातौँ दिनको कार्यक्रम सकाइसकेका छौं। एक्काइसौँ दिन काठमाडौंका बौद्धहरूमा र उनानपचासौँ दिन रसुवामा गर्ने योजना छ।”

इसाई चर्चहरूको सङ्गठन ‘चर्चेज फेलोशिप अफ नेपाल’ का कोषाध्यक्ष वीरबहादुर तामाङले भने, क्रिश्चियन समाजमा सम्पर्कविहीनहरूलाई आधिकारिक रूपमा मृत्यु पुष्टि नभएसम्म उनीहरूको सकस समाधानका उपायहरूमा बस्ने अपेक्षा गरिने बताउँछन्। “शव भेटिएमा वा सरकारले मृत घोषित गरेपछि तस्बिर राखेर प्रार्थना तथा श्रद्धाञ्जली सभा आयोजना गर्छौं।”

धर्मशास्त्री भट्टराईका अनुसार कुशको प्रतिमा बनाएर विधिपूर्वक अन्तिम संस्कार गर्नु धार्मिक र आध्यात्मिक रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ। “जब आफन्त नहुने निश्चित हुन्छ, त्यसपछि क्रियाकर्म गर्दा मृतकलाई सद्गति मिल्छ र परिवारलाई केही हदसम्म मानसिक राहत मिल्छ। त्यसकारण परिवारलाई पनि शान्ति मिल्छ।” मनोवैज्ञानिक अञ्जनकुमार ढकाल भन्छन्, त्यसरी विधिपूर्वक बिदाइ गर्दा परिवारलाई आत्मसन्तुष्टि मिल्दछ। “धर्म र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्व भएजस्तै मनोवैज्ञानिक रूपमा पनि यो प्रवृत्ति महत्वपूर्ण छ।”

“धर्मानुसार पितृकार्य सम्पन्न हुँदा मृतक शान्ति पाउने र परिवार तथा समुदायलाई पनि सकारात्मक प्रभाव पर्ने विश्वास हुन्छ।” पर्साका सोनालालका भाइ पन्नालाल पण्डितले यस्ता धार्मिक कर्मले एक हदसम्म मानसिक शान्ति दिने बताएका छन्। “मान्छे गएको पीडा छ नै, तर असामयिक र घरबाहिर गएको घटनामा यस्ता कर्मको महत्त्व सुनेका छौँ।”

सामाजिक सञ्जालमा कतिपयले बाढीमा परेर गरिएको पितृकार्यमा परिवार हतारिएको वा केही दिन कुर्न नसकेको भन्ने टिप्पणी गर्ने गर्छन्। तर जानकारहरूका अनुसार यस्ता टिप्पणीहरू अनुभव नपुगेका मानिसहरूबाट आएको हो। “यसरी गरिरहेका मान्छेहरू हतारिएका होइनन्। दश दिनभित्र नहुनुपर्ने हो भने थप १३ दिनसम्म पीडा सहनु पर्छ,” धर्मशास्त्री भट्टराई भन्छन्, “आफन्त छैनन् भन्नेमा विश्वास गर्नेहरूले १० दिनभित्र यो कार्य गर्नु उचित मानिन्छ।”

पशुपति क्षेत्र विकास कोषका सूर्य भाटका अनुसार कोषले बाढी पीडितहरूको अन्तिम संस्कार निःशुल्क व्यवस्था गरेको छ। “बाढी पीडितको सिफारिस लिएर आउनेहरूले क्रियापुत्री भवनको शुल्क पनि नतिर्नु पर्ने व्यवस्था गरिएको छ।”