समाचार सारांश समीक्षा गरिएको। केशव दाहालको दोस्रो उपन्यास ‘इथा’ इतिहास, सभ्यता, दर्शन र मानवीय चेतनाको सर्जनात्मक पुनराविष्कारको रूपमा मूल्यांकन गरिएको छ। उपन्यास ‘इथा’ले लगभग २४०० वर्षअघिको बुद्धकालीन वैशाली, मगध र मञ्जुपट्टनलाई आधारित बनाएर नयनताराको जीवनयात्रा र लिच्छविहरूको उदयको कथा प्रस्तुत गरेको छ।
प्रारम्भः सुपरिचित लेखक केशव दाहालको दोस्रो उपन्यास ‘इथा’ चर्चामा छ। नेपाली साहित्यमा कम लेखेर पनि आफ्नो ठुलो उपस्थिती जनाउने दाहाल मूलतः सामाजिक अभियन्ता हुन् र राजनीतिक विश्लेषक पनि। मेरो विचारमा उनी विचारका खेती गर्न मन पराउने सर्जक हुन्। विचारका भर्नेहरू झरे पनि उनी नयाँ चेतनाका बीउहरू रोप्न छोड्दैनन्। बागमती नदीको बाढीले शहर र सडकमा ध्वस्त गर्दा पनि बागमती किनारमा रुख लगाउने उनको निरन्तर प्रयास छ।
वैचारिक रूपमा ऊर्जाशील लेखक दाहाल नेपाली बौद्धिकहरूको नयाँ र तेज प्रकाश हुन्। म एक दिन वसन्तपुरको हिमालयन जावा क्याफेमा लेखक दाहाललाई चुरोटको सर्को तानेका देखेर भने—‘काठमाडौं उपत्यकाका प्राचीन दरबार, दरबारका कला पूरक बुर्जाहरू र मन्दिरहरू हेर्दा म भावुक हुन्छु। प्राचीन इतिहासलाई थामेर उभिएको दरबारलाई म घण्टौं हेरिरहन मन लाग्छ। कल्पना गर्छु कि त्यो दरबारको खुल्ला चतुवातमा रानी झुल्किइन्, उनको पछि दौडिरहेका सुसारेहरू! रानीका राजसी पोसाक र गहनाहरू देख्दा म मन्त्रमुग्ध हुन्छु। तर रानीको मुस्कुराउंदो अनुहारमा एकाएक गाढा छायाँ देखिन्छ र उनी करुणाले रुन थाल्छिन्। दरबारभित्रका प्रजाहरू हात जोडेर दासत्वको भावमा उभिएका छन्। उनीहरूको अनुहारमा न उत्साह छ न विषाद; सपाट छन्। म रानीको रुदन र प्रजाको सपाट अनुहारभित्रको वास्तविकता वर्णन गर्न चाहन्छु।’
लेखकले ‘ती वृद्धा को हुन्?’ भनेर पाठकलाई अनुमान छोडेका छन्। उपन्यासले राज्यहरूको गठन, विघटन, राजाहरूको चरित्र र युद्धको वर्णन गरे पनि उद्देश्य राजाहरूको प्रशंसा होइन, मानवीय मूल्य र परिवर्तनशील सभ्यता र संस्कृतिका तत्त्वबोध गराउनु हो। ‘इथा’ को मौलिकता दाहालको उपन्यास लेखन शैली मौलिक छ। उनी वर्तमान विषयलाई ऐतिहासिक तथ्यसँग जोडेर आख्यान बनाउँछन्। उपन्यासमा वर्णित सबै घटना पाठकलाई यथार्थ लाग्ने गरी कलात्मक रूपमा बुनेका छन्। यहीँ यसको सफलता छ।
