भोटेकोशी-त्रिशूली बाढी: परम्परागत पूर्वसूचना प्रणाली अपर्याप्त, नयाँ उपायहरू कस्ता हुन सक्छन्?

लेखक जानकारीलेखक, सञ्जय ढकालभूमिका, बीबीसी न्यूज नेपालीप्रकाशित ८ सेप्टेम्बर २०२६, ०७:१५ +०५४५

हिमनदी अवरोध भएर नेपाल र तिब्बतको सीमावर्ती क्षेत्रमा उत्पन्न हुने बाढीजस्ता विपत्तिबारे समयमै सचेत रहन र पूर्वसूचना प्रदान गर्ने परम्परागत प्रणाली अपर्याप्त रहेको हुँदा नयाँ प्रविधि र प्रणालीहरूको आवश्यकतालाई विज्ञहरूले जोड दिएका छन्। भदौ १० गते तिब्बतमा भएको बाढीको पूर्वसूचना थोरै समयअगाडि प्राप्त भए पनि धेरैले यसलाई सामान्य वर्षाको बाढीझैँ बुझेर कम महत्त्व दिएका थिए। नेपाल भौगर्भिक समाजका अध्यक्ष तथा त्रिशूली करिडरका बासिन्दा भूगर्भविद् भाष्कर खतिवडाले बाढीको खबर थाहा पाएपछि सुरक्षित रहन बुवालाई फोन गरेर सचेत गराएको अनुभव सुनाए। “उहाँ त्यहाँको समुदाय त्रिशूलीको बाढीका अवस्थाबाट परिचित हुनुहुन्छ। सुरुमै मैले बुवालाई सचेत हुन भने पनि सुरुमा धेरैले त्यस्तो गम्भीरतापूर्वक नलिनु भयो। मानिसहरू बाढी हेर्न तर्फ लागे। सौभाग्यवश कुनै अप्रिय घटना भएन, तर यसले हामीलाई भविष्यमा समुदायलाई अझ सचेत गराउनु पर्ने पाठ सिकायो,” उनले भने।

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालका अनुसार ‘हिमालयन सुनामी’ जस्तो तीव्र गतिमा आएको विपत्तिले मानिसहरूलाई बच्न प्रयाप्त समय नै दियो। विज्ञहरूका अनुसार आगामी दिनमा प्रविधिगत सहाराले नयाँ प्रकारका पूर्वसूचना प्रणालिहरू लागू गर्न सके जनधनको संरक्षण सम्भव छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जल तथा मौसम केन्द्रीय विभागका फील्ड ग्लेशियोलोजिस्ट दिवस श्रेष्ठले ‘कम्पन मापन’ गर्ने प्रविधिको प्रयोग आवश्यक रहेको बताउँछन्। “अहिलेसम्म हामी परम्परागत बाढी सूचक प्रणाली प्रयोग गर्दै आएका थियौं। खोला र नालाको जलसतहको निगरानी गर्ने प्रणाली अपनाएका थियौं। तर यसपटकको बाढीमा जलसतहमा परिवर्तन हुँदा हामीले पत्ता लगाउन सकेनौं। अब नयाँ दृष्टिकोण अपनाउन आवश्यक छ,” उनले भने।

“सायद कम्पनमापन आधारित सेन्सर प्रणाली प्रभावकारी हुने थियो,” श्रेष्ठले बताए। जोखिमयुक्त हिमाल र पहाडहरूमा सेन्सरहरू मार्फत कम्पनको मापन गर्न सकिने यस प्रकारका भूगर्भिक घटनाहरू पहिल्याउन सम्भव हुने सुझाव उनले दिएका छन्। भोटेकोशी बाढी आएको ठाउँमा भूकम्प जस्तो कम्पन देखिएको तथ्य केही समयपछि प्राप्त भएका थिए। “यदि साइज्मिक मापनको बलियो नेटवर्क बन्यो भने हिमनदीहरुमा ‘क्र्याक’ आउँदा थाहा पाउन सकिन्छ र विपदसँग समयमै सामना गर्न सकिन्छ भन्ने हामीलाई लाग्छ,” उनले भने।

भूगर्भविद् खतिवडाले पनि नेपालले टाढाबाट निगरानी गर्ने प्रणाली अपनाउनुपर्ने औंल्याए। “हालको पूर्वसूचना प्रणाली यस प्रकारका विपत्तिहरूका लागि पूर्णरूपमा असफल भएको छ। हामी वर्षाको मात्रा हेरेर जलसतह नाप्दै बाढीको पूर्वानुमान गर्दै आएका थियौँ। तर हालैका घटनाहरूले हामीलाई सजग गराउँछन्,” उनले भने। “हिमाली क्षेत्रमा बसोबास भएकाले हामीले यो बानी बसाल्नुपर्छ। पूर्व अब्जरभेसन प्रणालीमा मात्र निर्भर भएर भएन, भूगर्भीय तस्वीरहरूको अध्ययन, रिमोट सेन्सिङ, क्यामेरा तथा राडार प्रविधिको प्रयोग गरेर निगरानी गर्नुपर्नेछ।”

चीनसँग सूचना आदानप्रदान आवश्यक रहेको विज्ञको सुझाव यसपटकको बाढी नेपाल-चीन सीमा क्षेत्रमै भएकोले सुदृढ चेतावनी प्रणाली निर्माण गर्न सीमापार संचार र सूचना साझा गर्नै पर्ने विज्ञहरूले बताए। सरकारको जल तथा मौसम विज्ञान विभागका प्रमुख विनोद पराजुलीले चीनबाट दिनमा दुई पटकसम्म अद्यावधिक जानकारी आउँदै आएको बताए। भदौ १० को विपत्तिपछि बनाइएका दुई तालमध्ये एक फुटिसकेको जानकारी केही दिनपछि नेपालका अधिकारीहरूले पाएका थिए। “दोस्रो तालले शनिवारको बेलुकीदेखि भर्न थाल्यो र लेदो बाहिर निस्किन थाल्यो,” पराजुलीले बताए। त्यहाँ जोखिम अहिले घट्दै रहेको छ तर अझै पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। हालै परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले चीनसँग सूचना आदानप्रदान व्यवस्थित गर्ने योजनाबारे बताए। “म चीन भ्रमणमा पुगेपछि सम्बन्धित समकक्षीसँग नेपाल-चीन संयुक्त संयन्त्र स्थापना आवश्यकताबारे छलफल गरेको थिएँ। त्यसको कार्यान्वयनको लागि प्रोटोकल विनिमय भइरहेको छ,” उनले भने। “हालको प्रणाली कमजोर छ। बाढी आउन लागेको थाहा भए पनि गम्भीरता बुझिएको थिएन। हिमालय क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनको अध्ययनले सहकार्यको महत्व देखाएको छ,” परराष्ट्रमन्त्री खनालले भने।

स्थानीय समुदायमा थप सचेतना आवश्यक विज्ञान प्रविधिको उपयोग मात्र होइन, समुदायलाई भिन्न तरिकाले सचेत गराउनु पनि आवश्यक रहेको विज्ञहरूले बताए। सरकारी निकायहरूले बाढी imminence को सूचना दिए पनि धेरैले यसबाट अज्ञात रहेकाले गम्भीरता पूर्वक प्रतिक्रिया नदेखाएको तथ्य पाइयो। “अब हामीले समुदायलाई थप सचेत पार्नुपर्छ। जहाँ हामी बस्छौं त्यहाँ यस्ता विपत्ति आउन सक्छन् भनेर पूर्वै जानकारी गराउने हो भने उनीहरू आफ्ना बानीहरू परिवर्तन गर्नेछन्,” भूगर्भविद् खतिवडाले भने। “विज्ञानलाई समुदायसँग जोड्नुपर्छ।