तिब्बत हुँदै भोटेकोशी र तल त्रिशूली नदीहरूमा आएको बाढीको तीव्रता, स्तर र शक्ति “१,००० वर्षमा एक पटक आउने बाढीभन्दा पनि माथिल्लो स्तर”को रहेको एक वरिष्ठ सरकारी अनुसन्धानकर्ताले बताएका छन्। जल विज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रले रसुवा-भोटेकोशी बाढी विषयक प्रारम्भिक अध्ययनका क्रममा यसको गति, प्रवाह र व्यवहारको मूल्याङ्कन गरेको छ। “यो सामान्य बाढी पक्कै थिएन। यसका तीन-चारवटा विशिष्ट गुणहरू हामीले पत्ता लगाएका छौँ,” केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक सञ्जीव बरालले बताएका छन्।
केन्द्रको अध्ययनले भोटेकोशी बाढीको तीन प्रमुख विशिष्टता पहिचान गरेको छ। नौंलो भौगोलिक भनेको यसको अभूतपूर्व स्तर हो। “साधारणतया नदी किनारामा घर बनाउनका लागि कम्तीमा ५० वर्षको बाढी तथ्यांक मूल्याङ्कन गरिन्छ र पुलहरूको हकमा १०० वर्षको आँकडा हेर्ने चलन छ। तर यो बाढी त १,००० वर्षको सबैभन्दा कमजोर बाढीभन्दा समेत माथि रहेको देखिन्छ। अतः सम्भावित सबैभन्दा विकराल बाढीको कल्पनाभन्दा पनि यो धेरै भयानक थियो,” बरालले बताए।
दोस्रो विशिष्टता यो बाढी साधारण वर्षाले उत्पन्न गर्ने बाढी भन्दा फरक प्रकारको भएको अध्ययनले देखाएको छ। “जलाधार क्षेत्रमा पर्ने वर्षाले उत्पन्न गर्ने बाढी यो थिएन, त्यो बेला त्यहाँ पानी परेको पनि थिएन। यो त हिमपहिरोबाट उत्पन्न भएको बाढी थियो जसको गति अत्यन्तै तीव्र थियो,” उनले भने। उक्त हिमपहिरो रसुवागढीबाट २२ किलोमिटर उत्तरपूर्वमा समुद्र सतहदेखि ४,००० देखि ५,६०० मिटर माथि अवस्थित लाङ्टाङ लिरुङ र छाङ्बुरीको बीच अतिशय भिरालो भूगोलबाट खसेको र १,२०० देखि २,००० मिटर तल ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो भूभागमा अवस्थित रहेको नेपाली अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ।
यस बाढीले पुर्याएको क्षतिबाट पुनर्निर्माण गर्न कम्तिमा ७ खर्ब रुपैयाँ आवश्यक पर्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। मानवीय क्षति अकल्पनीय रूपमा ठूलो छ। बाढीको तीव्र गति यस क्षतिको मुख्य कारणमध्ये एक भएको विज्ञहरूले बताएका छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जल तथा मौसम विज्ञान केन्द्रीय विभागका उपप्राध्यापक सुनील आचार्य यस्ता बाढीहरूको पूर्वानुमान गर्न जटिल र चुनौतीपूर्ण हुने बताउँछन्। “यस प्रकारको बाढी सजिलै पूर्वानुमान गर्न सकिन्न। यसको लागि जोखिमयुक्त क्षेत्रमा क्यामराले निरन्तर निगरानी सतर्करूपले गर्ने र भूउपग्रहबाट नियमन गर्ने उपाय आवश्यक छ,” आचार्यले भने।
