सिरियाको ‘ग्रेट मस्क’ मुनि हराएको प्राचीन मन्दिरको अन्वेषण

१९ चैत, काठमाडौं । सिरियाको ऐतिहासिक सहर हौम्समा रहेको ‘ग्रेट मस्क’ को पुनर्निर्माणको क्रममा एक प्राचीन ग्रीक शिलालेख फेला परेको छ। यस शिलालेखले दशकौँदेखि जारी पुरातात्त्विक बहसमा नयाँ दिशा प्रदान गरेको छ। विशेषज्ञहरूको भनाइ अनुसार, यस शिलालेखको खोजले रोमन साम्राज्यकालीन प्रसिद्ध ‘टेम्पल अफ सन’ मस्जिदमुनि दबिएको हुनसक्ने बलियो प्रमाण उपलब्ध गराएको छ। युनिभर्सिटी अफ शारजाहका पुरातत्त्वविद् प्रोफेसर मामुन सालेह अब्दुलकरिमले यो खोजलाई धार्मिक स्थलको क्रमिक रूपान्तरणको एक उत्कृष्ट उदाहरणको रूपमा व्याख्या गरे।

उनका अनुसार उक्त स्थानमा सर्वप्रथम पेगन मन्दिर निर्माण गरिएको थियो, त्यसपछि सेन्ट जोन द ब्याप्टिस्टलाई समर्पित चर्च स्थापना गरियो र अन्ततः इस्लामिक विजयपछि त्यही स्थल मस्जिदमा परिणत भयो। मस्जिदको एउटा ग्रेनाइट स्तम्भको फेदमा भेटिएको यो शिलालेख सन् २०१६ को उत्खनन अभियानमा पहिलो पटक प्रकाशमा आएको भएता पनि क्षेत्रको युद्ध र राजनीतिक अस्थिरताका कारण यसको विस्तृत अध्ययन नियमित रूपमा हुन सकेको थिएन। यस ऐतिहासिक शिलालेखमा एक ‘योद्धा राजा’ को गौरवशाली वीरगाथा समेटिएको छ, जहाँ उनको शाही शक्ति र विजयलाई हावा, आँधी र चितुवासँग तुलना गर्दै उच्च सम्मानमा वर्णन गरिएको छ।

ग्रीक भाषामा लेखिएको यस शिलालेखमा त्यतिबेलाको सिरियामा प्रचलित स्थानीय अरामिक भाषाको व्याकरणगत प्रभाव स्पष्ट झल्किन्छ। यसको लेखन शैली अत्यन्त औपचारिक र सम्मानजनक छ, जसले प्राचीन कालमा कुनै मन्दिर वा स्मारक निर्माण गर्दा अपनाइने विशेष शैलीलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यो मन्दिर ‘एलागाबालस’ नामक सूर्य देवताको सम्प्रदायसँग सम्बद्ध छ। रोमन सम्राट् बनेका एलागाबालसले आफ्नो शासनकालमा यस सूर्य देवतालाई रोमन साम्राज्यकै सर्वोच्च देवता बनाउने प्रयास समेत गरेका थिए।

प्रोफेसर अब्दुलकरिमका अनुसार एमेसा (हालको हौम्स) सहरमा भएको यो पछिल्लो खोजले त्यहाँ भएको धार्मिक परिवर्तन आकस्मिक नभई एक सुस्त र क्रमिक प्रक्रिया रहेको पुष्टि गरेको छ। पुरानो संरचना पूर्ण रूपमा ध्वस्त नगरी नयाँ आस्थाअनुसार समायोजन हुँदै आएको देखिन्छ। यी परिवर्तनहरूको सुरुवात रोमन कालको एलागाबालसको भव्य सूर्य मन्दिरबाट भएको थियो भने चौथो शताब्दीमा इसाई धर्मको प्रभाव बढेसँगै उक्त स्थल चर्चमा परिर्वतित गरियो। यो परिवर्तनको श्रृङ्खला १२औँ शताब्दीमा शासक नुर अद-दिनको शासनकालमा ‘ग्रेट मस्क’ को रूपमा संरचना निर्माण गरिएर पूर्णता पुगेको थियो। यो अनुसन्धान ‘सेडेट’ नामक पुरातात्त्विक जर्नलमा प्रकाशित भएको छ। यसले हौम्स सहरलाई मात्र व्यापारिक केन्द्र नभई दुई हजार वर्षदेखि धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक अनुकूलनको महत्त्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा पुष्टि गर्दछ। शिलालेखको सम्पूर्ण विश्लेषणले मध्यपूर्वको प्राचीन धार्मिक इतिहासलाई गहिरो रूपमा बुझ्न ठूलो सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिएको छ।