समाचार सारांश सम्पादकीय समीक्षा गरिएको। आजको युवा पुस्ताले जीवन यापन गर्दै आएको संसार पुराना पुस्तासँग धेरै फरक छ। जीविकोपार्जनका लागि विश्वका विभिन्न ठाउँमा फैलिएको र मोबाइल फोनमार्फत जडित यो पुस्ताले परम्परागत समाजसँगको अपनत्व घटाउँदै लगिरहेको छ। यस अपनत्वबिहीनता र सामाजिक सञ्जालको अनियन्त्रित प्रयोगले वर्तमान राजनीतिक अराजकता र विद्रोहलाई पूर्वाधार प्रदान गरेको छ। जेनजी आन्दोलनको विश्व परिवेशसँगै नेपालको सन्दर्भमा समाजशास्त्री मिश्रले प्रस्तुत गरेको यो विस्तृत लेख तीन भागमा प्रकाशित हुँदैछ। प्राध्यापक मिश्र समाजशास्त्रको औपचारिक अध्यापन गर्ने नेपाली पहिलो पुस्ताका प्राज्ञ हुन्। उनका प्रकाशित पुस्तकहरूमा ‘पुँजीवाद र नेपाल’, ‘बदलिंदो नेपाली समाज’, ‘एसेज अन् द सोसियोलोजी अफ् नेपाल’, ‘लोकतन्त्र र आजको मार्क्सवाद’ आदि छन्। बदलिंदो नेपाली समाजलाई वैज्ञानिक दृष्टिले अध्ययन गर्दै उनले युवा पुस्ताद्वारा प्रविधिको माध्यमबाट गरिएका विद्रोह र त्यसले निम्त्याएका विविध परिणामहरूलाई वृहत्तर रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। छोटो अवधिमा सामाजिक पुस्तान्तरणको तीव्र यात्राले जीवगत पुस्तकदेखि सामाजिक-ऐतिहासिक पुस्तातर्फको रूपान्तरणमा गहिरा प्रभावहरू पार्नेछ। सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक परिवर्तन तीव्र गतिमा भइरहेको र आउँदो दशकहरूमा अझ तीव्र हुँदै जाने देखिन्छ। यस्ता परिवर्तनहरूले व्यापक द्वन्द्व, झडप र पुस्तागत दरारहरू निम्त्याउनेछन्। सबै प्रक्रिया मिलेर नयाँ पुस्ताहरूलाई छोटो अवधिमा जन्म दिनेछन्। डिजिटल प्रविधि र आर्टिफिसियल इंटेलिजेन्स (एआई) को विकासले सूचना र ज्ञानको बृहत्तर विस्तार गरेको छ, जसले नक्कली समाचार र झूठा दृश्यहरूको बाढी ल्याउने सम्भावना बोकेको छ। यसले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा ठूलो असर पार्ने सम्भावना छ। एआई र रोबोटिक्सको प्रगतिको कारण बेरोजगारी वृद्धि हुने अनुमान गरिएको छ, विशेष गरी पुनरावृत्त हुने कामहरू र तल्लो तहका डिजिटल तथा कागजी कार्यहरूमा। साथै, महामारी र युद्धले मानवताको ठूलो भाग नष्ट गर्न सक्ने खतरा छ। जलवायु संकटले विभिन्न क्षेत्रमा जीविकोपार्जनमा हानि पुर्याउने र अनियमित वर्षा, स्रोत संकट तथा जनसंख्या घटाउने खतरा थप्नेछ। सामाजिक अस्थिरता, द्वन्द्व र विस्थापन सामान्य दैनिक अवस्था हुनसक्नेछन्, जसले सीमान्तकृत समुदायहरू सिर्जना गर्नेछन्। पूँजीवादी विश्व अर्थतन्त्रमा नयाँ अस्थिरता देखिएकाले वैश्विक राजनीति-सैन्य पुनर्गठनको सम्भावना बढेको छ। दक्षिणपन्थी, जातीय, राष्ट्रवादी शक्तिहरूले विश्वव्यापी रूपमा प्रभाव बढाउन सक्छन्। गैर-ग्रामीणकरण तीव्र हुनसक्ने भएकाले ग्रामीण क्षेत्रहरू शहरको सानो छायाँमा परिणत भइरहेका छन्। यस प्रक्रियाले स्थानीय अस्तित्व र स्रोतहरूको अभाव बढावा दिनेछ। यस्ता अवस्थाहरूले सामाजिक पुस्तागत द्वन्द्वलाई तीव्र बनाउनेछन्। पुराना राजनीतिक गठबन्धनहरूले आफूलाई विहीन बनाएका छन् र नयाँ सामाजिक संरचनाले नयाँ व्यक्तित्वहरू जन्माउनेछ। सामाजिक परिवर्तनसँगै व्यक्तिमा ठूलो परिवर्तन हुने भएकाले पुस्ता-आधारित सम्बन्धमा पुनःपरिभाषा आवश्यक छ। नेपालमा विशेषगरी युवा पुस्ताले प्रविधिको माध्यमबाट भिन्नता र विद्रोह देखाइरहेका छन्। सेप्टेम्बर ८-९ का घटनाहरूले सबै नेपाली जेनजी प्रतिनिधित्व नगर्ने कुरा अझ स्पष्ट हुनुपर्ने देखिन्छ। कतिपय घटनामा राजनीतिक हिंसामा अन्य गुटहरूको पनि संलग्नता देखिन्छ। नेपालमा युवा पुस्ताको सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा पछिल्लो दशकहरूमा ठूलो परिवर्तन आएको छ जसले गाउँदेखि शहरतर्फको बसाइँसराइ र व्यवसायिक अवस्था झनै अस्थिर बनाएको छ। कृषिमा हुने योगदान कम हुँदै गएपछि उत्पादन प्रक्रिया, सामाजिक संरचना र कृषक जीवनशैलीमा अभूतपूर्व समस्या देखिएका छन्। जनसाँख्यिकीय रुपमा जन्मदरमा ठूलो गिरावट आएको छ र घरपरिवारको आकार घट्दै गएको छ। पहाडी र हिमाली क्षेत्रबाट मधेश र शहरी क्षेत्रमा संक्रमण तीव्र भइरहेको छ। सन् १९७१ देखि २०२१ सम्म मधेश क्षेत्रको जनसंख्या अनुपातमा उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ। शहरीकरण तीव्र भए तापनि त्यहाँको रोजगारी अवस्था अस्थायी तथा कम पारिश्रमिक भएको देखिन्छ। वैदेशिक रोजगार र रेमिट्यान्समा बढ्दो निर्भरता देशको आर्थिक संरचनामा ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा जमिन बाँझो हुँदै गएको र परम्परागत कृषक जीवनशैली प्रभावित भएको छ। बाँझो जमिन, बिर्सिएको गाउँघर, वृद्ध जनसंख्या र पशु द्वारा विनाशित खेतबारी जस्ता दृश्यहरूले यी अवस्थाहरू उत्सर्जन गर्दछन्। जीविकोपार्जनका स्रोतहरू शहरी तथा अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्रतर्फ प्लस हुँदै गएका छन् जसले स्थानीय ग्रामीण समुदायहरूभित्रका सम्बन्ध र परस्पर सहयोगलाई कमजोर बनाएको छ। शहर र गाउँको परम्परागत सीमाबद्धतामा आधारित परिभाषाले वास्तविकतालाई समेट्न नसकेको कारण नयाँ सांस्कृतिक र राजनीतिक परिभाषा आवश्यक देखिन्छ। शहरी जीवनशैली र संस्कृतिले ग्रामीण क्षेत्रलाई प्रभावकारी ढंगले रूपान्तरण गरिरहेका छन्। त्यसैले, आजको जेनजीको उत्पत्ति र अनुभव स्थानीय अन्तरदृष्टि र विश्वव्यापी प्रवृत्तिलाई बुझेर मात्रै चिन्न सकिन्छ। सेप्टेम्बर ८-९ का हिंसात्मक घटनामा जेनजी सबै जिम्मेवारी लिएर पूर्ण रूपमा सक्रिय छैनन्। अपनत्वमा आएको रूपान्तरण अर्थतन्त्र, संस्कृति र काम गर्ने तरिकामा आएको दीर्घकालीन परिवर्तनसँगै मानिसहरूको सामाजिक सम्बन्ध र अपनत्वमा गम्भीर परिवर्तन देखियो। मानिसहरू पारम्परिक परिवार र समुदायबाट टाढा हुँदै, छोटो अवधिका र सतही व्यक्तिगत सम्बन्धतर्फ आकर्षित भएका छन्। यो प्रक्रिया धेरै अवस्थामा अस्थिरता र अनिश्चितता बढाउँछ, विशेष गरी गरिबी र सीमान्तकृत समूहहरूका लागि नकारात्मक असर गर्ने सम्भावना धेरै छ। अर्कोतर्फ, केही समूहले नयाँ स्वतन्त्रता र पहुँच पाएका छन्, जस्तै ग्रामीण मधेशी महिला, दलित र कृषि मजदूरहरू, तर उनीहरू अझै पूर्ण रूपमा सक्षम हुन सकेका छैनन्। ग्रामीण उत्पादनसम्बन्धी स्रोतहरूको अभावले स्थानीय समुदायमा अपनत्व कमजोर बनाउँदै जीवनशैली अनिश्चित बनाएको छ। यसैले, आगामी समयमा ठूलो स्तरमा पुनर्संरचनाको आवश्यकता छ, नत्र युवा पुस्ताको एक महत्वपूर्ण भाग सामाजिक तथा आर्थिक रूपमा अस्थिर बनेर समस्यामा पर्नेछ। युवा शक्ति गतिविधि र शक्ति परिवर्तनसँगै युवाहरूको सामाजिक एवं राजनीतिक भूमिकामा वृद्धि भएको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा थोरै मात्रामा बचत हुँदै आएको भए पनि शहरी क्षेत्रमा रोजगारी र आम्दानीका अवसरहरू भएका कारण युवाहरू शहरी जीवनशैलीप्रति आकर्षित छन्। शहरहरूले युवाहरूलाई आधुनिक शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र विश्व प्रवृत्तिहरूसँग परिचित गराउने मुख्य स्थलका रूपमा काम गरिरहेका छन्। विदेशमा रहेका नेपाली युवा पनि स्वदेशी युवासँग सूचना र अनुभव साटासाट गरी सामाजिक तथा राजनीतिक चेतना फैलाउने काम गरिरहेका छन्। नेपालमा शहरी युवाहरूले राजनीति र सामाजिक गतिबिधिहरूमा नेतृत्व दिइरहेका छन् र राजनीतिक चेतनाको केन्द्र बनेका छन्। त्यसैले, पार्टी र दलहरूको निर्वाचन परिणाममा शहरी युवाको मतले ग्रामीण क्षेत्रमा समेत ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ। मोबाइल फोन र सामाजिक सञ्जालले नेपाली युवाहरूलाई आपसी सम्बन्ध, सूचना आदानप्रदान र विश्वसँग जोड्ने अभूतपूर्व माध्यम बनेका छन्। यिनीहरूले भौगोलिक दूरीलाई बेवास्ता गर्दै ज्ञान र विचारको आदान–प्रदान सहज बनाएका छन्। तर, सामाजिक सञ्जालले पनि गम्भीर नकारात्मक प्रभाव देखाएको छ। इको-चेम्बरिङ, झूटा खबरहरूको बाढी, गुमनाम नागरिकताका कारण अनुचित व्यवहार र हानिकारक प्रवृत्तिहरू फैलिरहेको छ। सामाजिक सञ्जालबाट फैलिएका ‘फेक पोस्टिङ’ र नक्कली समाचारले राजनीतिक विवाद र हिंसालाई बढावा दिने महत्त्वपूर्ण कारण बनेका छन्। लेखको बाँकी तेस्रो भाग सोमबार प्रकाशित हुनेछ।
