कतारमा छोरीको तीन महिनादेखि तलब नआउँदा, अर्कोतिर घर भत्कियो

२३ वैशाख, काठमाडौं । मनोहरा सुकुमवासी क्षेत्र पूरै खाली भइसकेको छ । अब त्यहाँ कुनै सग्ला भवन, घर वा टहरा छैनन् । जे बाँचेका थिए ती सबै भग्नावशेषमा परिणत भएका छन् । आफ्ना केही सामग्री भेटिहाल्ने आशामा पहिले यहाँ बस्नेहरू बेलाबेला आइरहेका छन् र भग्नावशेषको थुप्रो खोतलिरहेका छन् । हामी पुगेको बेलामा मनोहराको पूर्वी किनार, बस्तीको मध्य भागतिर चन्द्रकुमारी मगर भेटिइन् । उनी पहिले आफ्नै घर भएको ठाउँमा थिइन् र डोजरले टुक्रा पारेका पर्खालका साना भग्नावशेषमा हथौडा प्रहार गर्दै थिइन् । सँगै रहेका श्रीमान् रामबहादुर गुरुङले अरू सामग्री मिलाउने काम गरिरहेका थिए । उनीहरूको उद्देश्य सकेसम्म धेरै सग्ला ईँटा निकाल्नु थियो, जसबाट दुई अपेक्षा पूरा गर्न सकियो- एउटा, नयाँ जग्गामा टहरा बनाउँदा ती ईँटा प्रयोग गर्ने, र अर्को, योजना सफल नभए ती ईँटा बेचेर केही पैसा जुटाउने । उनीहरूले केही सग्ला ईँटा निकालेर छेउमै राखेका थिए । अझै पनि ६० वर्ष पार गरेका बूढा हातहरू काममा जुटिरहेका थिए । हामीसँग कुरा गर्दै चन्द्रकुमारी हथौडा हान्दै अगाडि बढिन् । ००० चन्द्रकुमारी ओखलढुङ्गाकी हुन् । तर उनलाई आफ्नो माइतीतिरको धेरै कुरा याद छैन । उनका बा सानैमा बित्नुभएको थियो, आमाको अवस्था थाहा छैन । एउटा भाइ थियो, जो सोलुखुम्बुमा काम गर्ने क्रममा रुखमा च्यापिएर निधन भएको हो । आफ्नो उमेर करीब ६० वर्ष पार गरेको बताउँछिन् तर ठ्याक्कै उमेरको थाहा छैन । श्रीमानको उमेर थाहा हुने कुरै थिएन । गाउँमा सहारा नपाएपछि जीविका चलाउन शहर आउनु परेको थियो । उनलाई काठमाडौंमा काम पाइला भन्ने आशा थियो । चन्द्रकुमारी २४-२५ वर्षको जति हुँदा काठमाडौं आएका हुन् । काठमाडौं आएर उनी एउटा गलैंचा बुन्ने कारखानामा काम थालिन् । त्यही क्रममा रामबहादुर गुरुङसँग उनको भेट भयो । रामबहादुर समेत पूर्वकै हुन् । तर ६-७ वर्षको हुँदा काठमाडौं आएका हुनाले आफ्नो विगत याद छैन । गुजारा चलाउन काठमाडौंमा ज्यामी काम गर्ने गर्थे । काममै रमाउँदै चन्द्रकुमारी र रामबहादुरबीच प्रेम गाँठो बाँधियो र उनीहरूले विवाह गरे । विवाहपछि कौशलटारमा भाडाको कोठामा बस्न थाले । त्यहीँ पहिलो सन्तान सपना गुरुङको जन्म भयो । आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदै गयो । भाडा तिर्न नसक्ने स्थिति आयो । गाउँमा खासै केही पनि बाँकी थिएन । त्यही समयमा चन्द्रकुमारीको चिनजानले मनोहरा क्षेत्रमा जग्गा पाउने कुरा सुनाइन् । ‘जग्गा पनि पाइन्छ र घर पनि बनाउन पाइन्छ,’ भन्ने कुराले उनको मन मोहियो । अनि त्यहाँ भाडा तिर्नुपर्ने झन्झट थिएन । सबै हिसाबले अनुकूल लागेर सपरिवार सुकुमवासी बस्तीमा बस्न आइन् । त्यहीँ उनीहरूको दुइटा अर्का छोरीहरू विपना र कल्पना पनि जन्मिए । उनीहरूले सरस्वती आधारभूत विद्यालयमा कक्षा ८ सम्म अध्ययन गरे, र त्यहाँबाट एसएलसी पनि उत्तीर्ण गरे । मनोहरा किनारको बस्तीमा आएपछि पनि चन्द्रकुमारी र रामबहादुर ज्यामी काम छाडेनन् । राम्रो कमाई पाउन उनीहरूलाई यो काम बाहेक केही थाहा थिएन । कमाएको पैसाले आफ्नो टहरालाई राम्रो गरी सुधार गर्दै लगे । जेठी छोरी विदेश गएर काम गर्न थालेपछि पठाएको पैसाले पक्की टहरा नै बनाए । बस्ती निरन्तर बढ्दै गइरहेको थियो । नयाँ मानिसहरू आएर घर बनाइरहेका थिए । किराना, खाजा तथा मासु पसलहरू खोलिँदै थिए । घरका तल्ला पनि थपिँदै थिए । मनोहरा बस्ती विस्तारको बेला स्थानीय र संघीय सरकारले कुनै प्रतिक्रिया जनाएनन्, जसले गर्दा कोही पनि यस अवस्थाबाट अन्जान थिए । उनीहरूले कहिल्यै पनि आफ्नो बस्ती सार्वजनिक जग्गामा रहेको थाहा पाएका थिएनन् । बस्ती ठूलो भइसक्दा पनि काठमाडौंका अन्य बस्तीहरू जस्तै रहेको विश्वास थियो । आफूहरू सुकुमवासी भएकाले त्यो अधिकार रहेको सोच राख्थे । ००० काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयरमा बालेन शाह निर्वाचित भएपछि सुकुमवासीको विषय सतहमा आयो । पटकपटक सुकुमवासीकै झुपडीमा डोजर चलाउने प्रयास भए । तर बालेनको कार्यकालमा त्यो अधुरो रह्यो र उनीहरूलाई आफ्नो बस्ती खाली हुन सक्ने डर लाग्न थाल्यो । यद्यपि बस्तीका सयौं बासिन्दाको विरोध र नेताहरूले सुकुमवासीको पक्षमा बोलेपछि बालेनको प्रयास असफल भयो, जसले चन्द्रकुमारीको परिवारमा उठिबास नलाग्ने विश्वास जगायो । हालसालै सम्पन्न निर्वाचनमा चन्द्रकुमारी परिवारले बालेन शाहको पार्टीलाई नै भोट दिए । अर्कोतिर रास्वपाका सभापति रवि लामिछानेले सुकुमवासीको पक्षमा छाती ठोक्ने बताएका थिए भने बालेनले झापा पुगेर लालपुर्जा वितरण गर्ने आश्वासन दिएका थिए । उनीहरूले ती कुरामा विश्वास ग¥यो । निर्वाचनको दिन लोकन्थली स्कुलमा लाइन बसेर घण्टी चिह्नमा भोट हाल्ने सम्झना चन्द्रकुमारीले सुनाइन् । तर अहिले आफ्नो भोट फाल्यो भन्न उनलाई झल्याँ लाग्दैन । आफूले भोट दिएको पार्टीका नेताहरूलाई आलोचना गर्न पनि समस्या छैन । ‘रवि लामिछानेले सुकुमवासी बस्तीमा डोजर चलाए छाती ठोक्छु भन्थ्यो । मैले घण्टीमै भोट हालें,’ उनले भनिन्, ‘तर अहिले मेरो घरमा डोजर चलाइसकेको छ, को छाती ठोक्न आए?’ महानगरपालिका रहँदा नै सुकुमवासी बस्तीमा डोजर पठाउनेहरूमा कसलाई विश्वास गर्ने? उनले भनिन्, ‘हाम्रो बुद्धि छ बाबु । पहिले मेयर हुँदा बालेनले देखाएकै थियो । भोट हाल्न गइरहँदा बिर्सियौं– घण्टी, घण्टी भनेर ।’ उनका अनुसार आफ्नो उठिबासको अवस्था यस्तो हुन्छ भनेर कल्पना गरेकी थिइनन् । २५ वर्षदेखि बस्दै आएको बस्ती र दुःखले जम्मा गरेको पैसाबाट बनाएको घर भत्काइएकोमा उनको मन दुखेको छ । तर त्यो भन्दा बढी सरकारले गर्ने व्यवहारले र आफ्नो अपेक्षामा धोका दिएको कुराले उनलाई पीडा दिएको छ । घर भत्काउनुअघि सरकारले ३-४ दिन मात्र सामग्री निकाल्न दिएको भए अहिलेकोभन्दा कम पीडा हुन्थ्यो । अझै पनि बाहिर धेरै हल्ला भए तापनि व्यक्तिगत रूपमा आफूहरूले बस्ती हट्ने कुरा ढिला थाहा पाएका थिए । सरकारले पर्याप्त सूचना पनि दिएन । उनीहरूलाई ‘बस्ती हटाइने’ जानकारी गत ११ वैशाख शुक्रबार मात्र थाहा भयो । त्यस्तो पनि अफवाहका रुपमा सुनेका थिए । त्यही बीचमा बस्ती भित्र ‘हटाउदैनन्’ भन्ने खबर पनि फैलिरहेको थियो । केहीले सामान निकाल्दै थिए भने कोही ढुक्क भएर बसेका थिए । चन्द्रकुमारी कसको सूचना सही हो भनी थाहाँ पाउन गाह्रो भएको बताए । उनीहरूसँग सरकारबाट सही र गम्भीर सूचना नआएको आरोप छ । चन्द्रकुमारी शुक्रबार साँझ आफ्नी माइली छोरीको कोठामा गइन् । दिउँसो केही जानकारी नपाएपछि उनी बस्तीका बाहिर गएको बताइन् । माइली छोरी बस्तीभन्दा अलि पर भाडाको कोठामा बस्छिन् । त्यो दिन उनी केही थाकेर छोरीको घर गएको बताइन् । उनलाई विश्वास थियो कि बस्ती तत्काल हटाइने छैन र हटाए पनि सामान निकाल्न समय दिइनेछ । तर भोलिपल्ट आइतबार बिहानै डोजरले तत्कालै बस्ती उजाड गरिदियो । डोजरले घरभत्काइरहेकै बेला श्रीमान रामबहादुरले केही सामग्री निकाल्न पाए तर धेरै सामग्री घरसँगै पुरियो । सामग्रीसँगै आवश्यक औषधिहरू पनि पुरिएका हुन् । उनीहरू दुवै उच्च रक्तचाप र मधुमेहका बिरामी हुन् र औषधि नियमित खानुपर्छ । साँझ पानी परेको कारणले औषधि खोज्न सकिएन । सामानहरू याद गरेर चन्द्रकुमारीले बताइन् कि डोजरले सात चरेसका थाला हरायो, छोरीले कतारबाट पठाएको १० थान लुगा हरायो, साथै दैनिक आवश्यक लुगा जस्तै लुंगी, चोली र ओढ्ने कपडा पनि हरायो । अहिले उनीहरूसँग थोरै मात्र लुगा बाँकी छन् । प्रहरीले सामान निकाल्न सहयोग गर्ने भन्यो तर कोही सहयोग गरेनन् । रामकुमारले झिक्न पाउने सामग्रीमै निर्भर छन् । सोमबार दिउँसोसम्म भग्नावशेषमा केहि सामान निकाल्ने आशा पनि टूटिसकेको थियो । केही सामान त्यहाँ थिएनन्, सबै कवाडवालाले लगिसकेका थिए । ००० थोरै दुःख गरेर उठाएको जीवन फेरि धरापमा परेको छ । पहिले त उनीहरू तन्दुरुस्त थिए । तर यसपटक उनीहरूको शरीरले पनि सहारा नदिने अवस्था छ । औषधि नखाए स्वास्थ्य गडबड हुनेछ । सबैभन्दा बढी पीडा छ घर भत्काइएकोमा । त्योभन्दा बढी भविष्यप्रति पिर पनि छ । दुई छोरीको विवाह गरिदिन बाँकी छ । मुख्य चिन्ता अब कहाँ बस्ने र कहाँ जाने भन्ने हो । ‘छोरीहरू त बिहे गरेपछि जानेछन् । कतारमा रहेका छोरीको त तीन महिनादेखि तलब पनि आएको छैन, युद्धको कारणले,’ चन्द्रकुमारीले भनिन्, ‘यी सबैपछि हामी कसको भरोसाय बस्ने? यस बुढेसकालमा बालेनले कहर बनाइदिए ।’ तर जे भए पनि उनीहरू अब सरकारको होल्डिङ सेन्टर जाने विचारमा छैनन् । आफ्नो गरिबी लिएर राज्यबाटै भेटेको अपमान र आत्मसम्मानको ख्याल उनीहरूसँग छ । जसले गर्दा जति बाँचिन्छ, आफ्नै परिश्रममा जिउने सोच बनाएकी छन् । यदि नयाँ जग्गा भेट्यो भने भाडामा लिएर नयाँ टहरा बनाउने योजना बनाइरहेका छन् । नत्र कोठा खोजेर बसेको विचार छ । ‘छोरीहरूले केही गरेर खान्छन्, हामी बुढाबुढी जति बाँच्छौं, त्यतिन्जेल त झेल्छौं । तर हामी त्यो धनीहरूको ट्वाइलेट जस्तो पनि नभएको कोठामा कसरी कुच्चिन सक्छौं?’ उनी भन्छिन्, ‘हामीलाई केही छैन भनेर हेपिएको होला ।’