२८ वैशाख, काठमाडौं । संसदीय व्यवस्थामा सदन तीन तरिकाबाट संचालित हुन्छ: विधि, परम्परा र मर्यादा। त्यसैले संसद्मा प्रतिनिधित्व गर्ने जनताका प्रतिनिधिहरूलाई ‘माननीय’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ। संसदीय बहुमतले जब कसैले ‘माननीय’लाई विश्वास प्राप्त गराउँछ, त्यस्तो व्यक्ति प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपति वा सभामुख बन्नेछन् र उनलाई ‘सम्माननीय’ भनेर सम्बोधन गरिन्छ। संसद्लाई मर्यादित बनाउन सुरक्षाकर्मीहरू समेत मर्यादापालकका रूपमा राखिन्छन्। यस्तो मर्यादापूर्ण स्थानमा सोमबार उदेकलाग्दो दृश्य देखिएको छ। संघीय संसद्को संयुक्त बैठकमा सरकारको नीति तथा कार्यक्रम राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले प्रस्तुत गरिरहेका बेला प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले बैठक बीचमै छोडेर बाहिरिएका छन्। आफ्नै नेतृत्वको सरकारले तयार पारेको नीति तथा कार्यक्रम राष्ट्रप्रमुखले प्रस्तुत गर्दा प्रधानमन्त्रीले बैठक छोड्नु संसदीय अभ्यास अनुरूप नराम्रो देखिएको छ।
संसद् सचिवालयका पूर्वमहासचिव मनोहरप्रसाद भट्टराइले भने, ‘मलाई झण्डै ४० वर्ष संसद्को सेवामा काम गर्दा यस प्रकारको दृश्य कहिल्यै देखिएको थिएन। संसद् भनेको मर्यादा र शिष्टाचारको स्थान हो। त्यसलाई उल्लङ्घन गरेमा संसदीय गरिमा प्रभावित हुन्छ।’ राष्ट्रपति संसद्को बैठकमा सरकारको नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुत गर्ने संवैधानिक व्यवस्था छ। हरेक वर्ष नीति तथा कार्यक्रम संसद्मा प्रस्तुत गरिन्छ र राष्ट्रपति वाचन गर्छन्। राष्ट्रपति वाचन गर्ने समय र कार्यक्रम सरकारले निर्धारण गर्छ र परम्परागत रूपमा त्यसमा प्रधानमन्त्री प्रमुख भूमिकामा रहने गर्छन्। तर सोमबारको बैठकमा प्रधानमन्त्री शाहले राष्ट्रपतिसँग मर्यदापूर्ण व्यवहार देखाएनन्। राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले नीति तथा कार्यक्रम प्रस्तुत गर्न एक घण्टा १० मिनेट लगाएका थिए, प्रधानमन्त्री शाहले झण्डै १५ मिनेटअघि बैठक छोडेर बाहिरिएका थिए।
नीति तथा कार्यक्रम पूर्ण वाचनपछि सभामुख डीपी अर्यालले सांसदहरूलाई सम्मानमा उभिन निर्देशन दिए। संयुक्त संसदका सांसदहरूले राष्ट्रपति पौडेललाई उभिएर विदाई गरे, तर प्रधानमन्त्रीको कुर्सी खाली थियो। प्रधानमन्त्री शाह केही समयपछि प्रतिनिधि सभाको बैठकमा फर्किए, जहाँ उनले राष्ट्रपतिले प्रस्तुत गरेको नीति तथा कार्यक्रम सदनमा टेबुल गरे। राष्ट्रपतिलाई दिने धन्यवाद प्रस्ताव पारित हुनुअघि प्रधानमन्त्री बैठक कक्षबाट बाहिरिए र सभामुख समेत अलमलमा परे। केही सांसदहरूले यो मौकामा हाँसो पनि गरेका थिए। तर रास्वपाका केही सांसदहरूले प्रधानमन्त्री बालेन्द्रको व्यवहार र त्यसलाई समर्थन गर्ने सांसदहरूको हुटिङमाथि आपत्ति जनाएका छन् र यस विषयलाई पार्टीभित्र पनि उठाउने बताएका छन्।
प्रधानमन्त्री शाहले संसद्का गतिविधिहरूलाई प्राथमिकता नदिएको निरन्तर गुनासो छ। यो उहाँको दोस्रो अधिवेशन हो र अहिलेसम्म संसद्मा बोलेका छैनन्। फागुनमा भएका चुनावबाट करिब दुई तिहाइको समर्थन लिएर प्रधानमन्त्री बनेपनि जनताको प्रतिनिधिमुलक स्थापनामा उनको उपस्थिति निरन्तर छैन। संसदीय समितिहरूमा समेत उनले भाग लिएका छैनन्। अघिल्लो अधिवेशनमा पनि बोलेका थिएनन् र नयाँ अधिवेशन सुरु हुँदा पहिलो बैठकमा समेत उपस्थित भएनन्। कानुनमन्त्रीले उहाँको तर्फबाट अध्यादेशहरू प्रस्तुत गरेकी थिइन्।
संसद् परम्पराअनुसार सञ्चालन हुने ठाउँ हो, जहाँ राष्ट्रप्रमुखलाई विशेष सम्मानका साथ संसद्को हलसम्म लगिन्छ। आज पनि यही परम्परा पालना भयो। संसदीय जानकारहरूका अनुसार यस्तो अवसरमा सभामुख र राष्ट्रिय सभाका अध्यक्षले राष्ट्रप्रमुखलाई स्वागत गर्दछन्, र प्रधानमन्त्रीले विदाई गर्दछन्। तर सोमबार प्रधानमन्त्रीले यो परम्परा पालना गरेनन्। पूर्वमहासचिव भट्टराइ भन्छन्, ‘सबै कुरा नियमावलीमा लेखिएको हुँदैन, परम्परा र व्यवहार पनि पालना आवश्यक छ। सम्मानित व्यक्तिहरूले विशेष सतर्कता देखाउनु पर्छ।’ संघीय संसद्को संयुक्त बैठक राज्यको संवैधानिक गरिमा, संसदीय संस्कार र लोकतान्त्रिक परम्पराको सार्वजनिक प्रदर्शन गर्ने थलो हो।
त्यस ठाउँमा प्रधानमन्त्रीले गरेको व्यवहारविरुद्ध विपक्षी दलले पनि आपत्ति जनाएका छन्। धन्यवाद प्रस्ताव पारित गर्न बोलाइएको बैठकमा विपक्षी एमालेका सांसद गुरु बरालले प्रधानमन्त्रीले राष्ट्रपतिलाई अपमान गरेको भन्दै प्रश्न उठाए र संसदीय मर्यादाको उल्लङ्घन भएको बताए। नेकपा संसदीय दलका प्रमुख सचेतक युवराज दुलालले पनि प्रधानमन्त्रीको बैठक छोडेर हिँड्नु गलत भएको भन्दै व्यंग्यात्मक टिप्पणी गरे। कतिपयले प्रधानमन्त्रीको यो शैलीलाई नयाँ भनेर हेर्न सक्छन्, तर यसले राज्य प्रणालीमा पर्न सक्ने प्रभावको प्रश्न उठाउँछ। संसदीय लोकतन्त्र केवल चुनाव जितेर प्रधानमन्त्री बन्ने प्रक्रिया मात्र होइन, यसमा प्रधानमन्त्रीलाई संस्कार, अनुशासन र जिम्मेवारीबोध गर्नुपर्दछ।
आजको व्यवहारले प्रधानमन्त्री आफैं संवैधानिक संस्कार र परम्पराप्रति कति गम्भीर छन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ। राष्ट्रपति पनि संसद्ले चयन गरेका हुन् र राष्ट्रप्रमुखको मर्यादाले राष्ट्रकै गरिमाको प्रतिनिधित्व गर्छ। हामीले सम्मान गर्नु आवश्यक छ। राष्ट्रपतिले सरकारको कार्यक्रम प्रस्तुत गरिरहँदा प्रधानमन्त्री कुर्सी खाली हुनुको अर्थ के हो? सरकार प्रमुखले संसद्को गरिमा प्रतिको उदासीनता देखाउनु मन्त्री, सांसद र कर्मचारीतन्त्रका लागि कस्तो सन्देश हो? नेतृत्वको व्यवहारले प्रणालीको चरित्र निर्धारण गर्छ। प्रधानमन्त्रीले संसदीय प्रक्रियालाई किन हल्का लिन्छन्? हाल संसद्मा नयाँपन भनेर परम्पराविरुद्ध विद्रोह र त्यसको समर्थन बढेको छ, तर यो लोकतान्त्रिक प्रणालीका लागि खतरनाक संकेत हो। संस्थाको स्थायित्व र गरिमा जोगाउनका लागि केही परम्पराहरू अपरिहार्य छन्। संसद्, राष्ट्रप्रमुख, प्रधानमन्त्री र सभामुखलाई विशेष सम्मान गरिन्छ। नेपाल अहिले संस्था अविश्वास, अराजकता र अस्थिरताको अवस्थामा छ, नयाँ युवा प्रधानमन्त्रीले परिपक्वता र धैर्यताको उदाहरण देखाउनुपर्ने हुन्छ। आज प्रधानमन्त्री बैठक छोडे, भोलि राष्ट्रप्रमुखको सम्बोधनलाई कसैले अस्वीकार गर्न सक्छ, पर्सि संवैधानिक प्रक्रिया उपेक्षित हुन सक्छ, जसले संस्थाहरू कमजोर बनाउँछ। प्रधानमन्त्रीले बुझ्नुपर्ने कुरा छ – प्रणाली सुधार्दा आधारभूत संस्कार र मर्यादा भत्काउन थालियो भने अन्ततः आफ्नो कमजोरी होस् र जनताबाट दिएको भरोसा डगमगाउँछ।
