समाचार सारांश अडपा (घर) । अडपा शब्द सुनिनासाथ आफ्नो अडपाको सम्झना जाग्छ। न्यानोपन अनुभूति हुन्छ। मनमा अडपाका विभिन्न अनुभूतिहरू खेल्छन्। कहिलेकाहीं बुझाइ हुन्छ, तर धेरैजसो कुरा अस्पष्ट रहन्छ। जन्मेको, हुर्केको सुख-दुःखका साथी अर्थात अडपाको याद रहस्यमय हुन्छ जसले यादहरूले पूर्ण हुन्छ। मेरो गाउँले मलाई सुगन्ध जस्तै लाग्छ भने कतिपयलाई यो शहरको सुगन्ध त्यस्तै आउँछ होला। म भन्न चाहन्छु, यो शहरमा माटोको सौन्धी धुँब्री छैन, प्रेम र ममताको महसुस पनि छैन। पराल र खरका छानाले बनेका घरहरू हुन्थे। कतै बाँसका भाटा (छाना कभर गर्ने सामग्री) ले छाएको टाटी थिए। साँच्चै, बाँसका झिक्रा र परालले बेरेका ती टाटीहरूमा माटो जमेर भित्ताबाट उभिएका थिए। माटो उक्किएको टाटी भित्ताले परिवारको दुखाई र चोट देखाइरहेका थिए। कतै-कतै झ्यालबाट जमिनदारको ठूलो घर पनि देखिन्थ्यो। ती गाउँका घरहरू यस्ता देखिन्थे जस्तै मासु खाएर बाँकी रहेका माछाको अस्थिपञ्जर जस्तो। घरको चारैतिर हावापानी मनमाफिक प्रवेश गर्थ्यो, घरमूलीको अनुमति बिना। घरलाई हावापानीबाट बचाउन माटोको शक्ति मेरा आमाबुवाले समझेका थिए। हामी आदिवासी उराँव माटोमै जन्मिएर हुर्किएका हौं र माटोलाई राम्रोसँग चिन्छौं। कुन माटो कुन भित्तामा लगाउने र भित्तालाई आकार दिने कला उराँव महिलाहरूलाई अवश्य थाहा छ। प्रकृतिको नियमअनुसार प्राकृतिक सामग्रीबाट घर बनाइयो र भित्तामा जीवनशैलीका चित्रहरू कोरिए। यी चित्रहरू बनाउन कुनै तालिम वा विश्वविद्यालयको आवश्यकता थिएन। हाम्रो हजुरआमा, आमा, फुपू, दिदी, काकी तथा माइलीहरूले देखेर सीप सिके। जेर्ण घरका झ्याल, मुख्यढोका, खम्बा र भित्तामा उनीहरूले सपनाहरु, उमङ्ग, मेहनत र पीडाका भाव जंगली बुट्यांका रंगहरूले पोते अनि सुन्दर चित्र बनाए। घर जति पुरानो होस्, परिवार कति गरीब होस्, रचनात्मकताको छुवाबाट उक्त घर सधैं मनमोहक रह्यो। घरले उज्यालो प्रदान गर्यो र भित्ताभरि रहेका फूल, पात, जन्तु, पशुपक्षी तथा वनस्पतिले आँगनमा प्रकाश फ्याँकेको थियो। किनभने हाम्रो घर केवल बाँस र माटो मात्र थिएन। घरले दिने आश्रय र दुख सँगै सपना बुनेको प्रेम पनि थियो। भित्तामा चित्रहरू थिए। ती चित्रहरूमा नाम लेखिएको छ “फुच्चन देवी उराँव”। चित्र कोरेपछि नाम लेख्ने चलन कहाँबाट आयो होला? हाम्रा गाउँमा त कलाकारहरूले नाम नलेकी बेनाम नै बसे, थाहा नपाई मरे। शहरमा मात्र कलाकार र होर्डिङ बोर्ड लेख्नेहरूको नाम हुन्छ जस्तै रजु पेन्टर्स। आँगनतर्फ फर्केको माटोको भित्तामा उतेजित नाम हामीलाई थाहा थिएन, तर उनी हामीलाई महान कलाकार हुन्। उनी मेरो बुवाको माइली माइजू अर्थात् मेरी हजुरआमा फुच्चन देवी उराँव हुन्। उनको हातमा काँचो माटो पर्दा कस्तो आकार पाउँछ भन्ने माटो आफैंलाई पनि थाहा हुँदैन। घर, भित्ताहरू र चित्र मात्रै होइन, हामी सम्पूर्ण माटोको संसारमा बाँचिरहेका छौं। घरका धेरै सामानहरू माटोबाट बनाइएका हुन्छन्। माटोका कुठ्ठी (भकारी), चुलो र पाख्रा पनि। बाटोमा लुकेका बीजहरूले घरका भित्ताहरूमा बिरुवा लगाउँछन्। अडपा अर्थात् घर। त्यसैले अडपा शब्द सुनिनासाथ आफँनो अडपाको याद आउँछ! न्यानोपन महसुस हुन्छ। मनमा विभिन्न अनुभूतिहरू खेल्छन्। कहिलेकाहीं बुझाइ हुन्छ तर धेरैजसो भावना तरंगित भएर बग्छ। जन्मेको, हुर्केको सुख-दुःखका साथी अडपाको याद रहस्यमय हुन्छ, यादहरूले भरिएको हुन्छ। मैले मनमा बाल्यकालको उल्लेखनीय यादहरूको संग्रहालय राखेकी छु। आफ्नो अडपाबाट टाढा यो विरानो शहरमा बस्दा ती यादहरूले मलाई छुन्छ र कहिलेकाहीं रुन्छु। ती भित्ताहरूले माया भर्ने र ती चित्रहरू आँखाआगाडि नाच्ने महसुस हुन्थ्यो। ओस्रा (पिढ़ी)ले मेरो जमिन सम्हाल्थे। बाँसको खम्बामा छानो अडिएको माटोले सुगन्धित वासना फैलाउँथ्यो। तर यो विरानो शहरमा कसलाई मेरो वास्ता? किन हो अहिले यो शहर मलाई गन्हाउँछ। मेरो गाउँले मलाई सुगन्ध दिने जस्तो छ भने यहाँ त्यही सुगन्ध छैन। यहाँ माटोको सौन्धी धुँब्री छैन। प्रेम र ममताको गन्ध छैन। सुनसरी जिल्लाको छिटाहा गाउँ छ। त्यही मेरो पुर्ख्यौली घर। म जन्मेको त्यो घरमा छाना र भित्ताबाट हावापानी, गर्मी, चिसो अनि जाडोको प्रहार भोगेकी छु। एक रात म निद्राको पर्खाइमा थिएँ। आँखा चिम्लेर निदाउने कोसिस गरिरहेको थिएँ तर निद्रा आएसक्ने नभएको थियो। मेरा दिदीभाइ भने निदाइसकेका थिए। इटहरीको एक प्लाइउड कारखानामा दैनिक ४० रुपैयाँ कमाउने मेरा बुवाले शुक्रबार हाफ ड्युटी सकेर घर आउनुहुँथ्यो र शनिबार पुनः कारखाना जानुहुन्थ्यो। त्यो रात पनि शुक्रबार नै थियो। छुट्टीमा बुवा आएका बेला भान्छामा माछा मासुको गन्ध फैलिएको थियो। छिमेकका हजुरबा र हजुरआमा पनि सुख-दुःखको कुरा साटासाट गर्न आएका थिए। कहिलेकाहीं उनीहरूको उपस्थितिमा तरकारी लिएर पठाइयो। त्यो साँझ सुँगुरको मासु र भात खाएर सुत्यौं तर मलाई निद्रा लागेन। रातको मौनतालाई बाँध्न घुघुरु (घरझिंगा)ले लोकभाकामा गीत गाइरहेका थिए। ध्यान दिएर सुन्दा बाहिरबाट आएको फुसफुसाहटको आवाज सुनिन्थ्यो। कहिलेकाहीं ती शब्दहरू कानमा ठोकिन्थे। त्यतिबेला लाग्थ्यो कुनै गम्भीर कुरा भइरहेको छ। आमाले भन्इन्, “यसपल्ट ऋण लिएर भए पनि दुई कोठे घर बनाएर राख्नुपर्छ।” बुवाको पनि फुसफुसाहटमा, “हो, भाइको पनि बिहेको कुरा सुरु भएको छ। हामीले दुई कोठे बनाउँ। हाम्रो मामाले तीन कोठे टिनको घर बनाए, निकै राम्रो छ। अब त्यो घर पनि टिक्नेछ। मेरो ओछ्यानमाथि धुरीको प्वाँलबाट आकाशमा अर्धचन्द्र देखिन्थ्यो। कोठाभरि फैलिएको अन्धकारमा चन्द्रमाको उज्यालो खसेको थियो। बुवाका मामाले बनाएको टिनको घरमा माटोले पोतिएको ठाउँमा भित्तामा उतेजित नाम फुच्चन देवी उराँव स्पष्ट देखियो। कल्पनामा दृश्यहरू बन्छन्। “आहा! अब हाम्रो नयाँ घर बन्ने भयो। घरको भित्तामा बन्ना चित्रहरू बन्नेछन् र त्यसm कलाकारको नाम श्यामवती देवी उराँव अर्थात् मेरी आमा हुनेछ।” आमा एककोठे फुस घरमा विभिन्न बन्ना बनाएर सजाउनुहुन्थ्यो। काँचो माटोको आकार दिन आमा निकै सिपालु थिइन्। नयाँ घरमा बन्ना बनाउने बेला म पनि सिक्ने निर्णय गरेँ। म उठ्दा फेरि अर्धचन्द्र देखियो। त्यही उज्यालोमा माटोको चामल राख्ने कुठ्ठी देखिन्थ्यो। त्यसपछि त निद्रा लाग्यो। शनिबार बिहान बुवा घर फर्किदा बाँसगाडीमा फरक-फरक आकारका १२ सिमेन्ट पिल्लर ल्याउनुभएको थियो। घरमै हुर्किएका गोरुहरू पनि खुशी देखिन्थे। काका र साथीहरू पिल्लर उतार्न मद्दत गर्दै थिए। दरबाजाको छेउमा पिल्लरहरू चारचिप्ला पारेर राखिएको थियो, सुतेका जस्तै देखिन्थ्यो। छिमेकका हजुरबुवाले कसरी गोटा ल्यायौ भनेर सोध्दा बोहेले गम्छाले पसिना पोछ्दै १२५ रुपैयाँ लाग्यो भने, उहाँले महँगो भएको भन्दै भन्नुभयो, “मैले दश पन्ध्र वर्ष आशा नगर्दा काम भयो।” त्यसपछि उहाँ कोदालो लिएर खेततिर गइरहनुभयो। बोहेले अर्को पटक रिक्सामा बाँधेर टिनको बाँड्ल ल्याउनुभयो। कुरा गर्दा हत्केला चक्क छेदियो। बगिरहेको रगत रोक्न गम्छा काटेर बाँध्नुभयो। घर आएर आमा तेल र चितिएको साडीको टुक्रा तेलमा भिजाएर बाँधेर घाउमा लगाए। बोहेले बाती बालेर घाउमा त्यस तेलले पोलिन्थ्यो। त्यस बेला उहाँ आँखा धेरै चिम्लिनुभयो। बिस्तारै काठका धुरीहरू किनेर ल्याइयो। आइतबार हाट लाग्ने दिन राजु मिस्त्री र साथीहरूलाई भेटेर घर ठोक्ने ठेक्का दिएर आएका थिए। आमा परालको लहरा बनाएर चुलोमा आँच मिलाउँदै थिइन्। भाइलाई बर्कोले भरिएको पीठ्युमा बेरेर ददिअयो गाउँमा घुम्न निस्किए। कोइलीको कुहुकुहुले हरेक बिहान स्वागत गर्थ्यो। परालको छानोभित्र बगडो चराहरू गुड बनाएर थिए। ददिअयहुँदा चराहरू सँग मिलेर गीत गाउँथिन्। बासी आँगनमा मिस्त्रीका औजार बज्न थाले। डोरी र इन्चिटेपले खम्बा ठड्याउने ठाउँ नाप्न थाले। घरको मूल पिल्लर गाड्न पूजापाठ भयो। त्यसपछि घर निर्माणमा मिस्त्रीहरूले काम थाले। दुई-तीन दिनमा टिनले आकाश छोपियो र मासुबिना काँडेदार माछा जस्तो टाटीमा माटो लगाउन सुरु गरियो। माटोको डल्ला फुटाउने क्रममा हजुरआमाहरू गीत गाउँथे। साथीहरूले माटो बोक्न थाले। उराँव समुदायमा हौली जाने परम्परा हुन्छ। यसले परिवारलाई सहयोग, आत्मीयता र समुदायलाई सुन्दर बनाउँछ। हौलीले आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई मुस्कुराउन सिकाउँछ। काम गर्नेहरूलाई मिहिनेतको फलस्वरूप मिठा खानेकुरा दिइन्छ। मरी आमा गाउँका हजुरआमा र फुपूहरूलाई ‘घर लिप्न हौली आउनु है’ भनेर खबर गरिन्। शनिबार बिहान १० जना हौलीहरू जम्मा भएर काम बाँडफाँड गरे। माटोको डल्ला फुटाउन थपीको तालमा हजुरआमाहरू गीत गाउँथे। साथीहरू माटो लिएर भरेर खेले। दुपहिरा खाना खाएपछि सबै बुहारीहरू आफ्नो घरतिर फर्किए। हजुरआमाहरूले बाहिर कदमको रूखको छायामा हुक्का पिएर विश्राम गरे। मैले साथीहरूसँग रगत चुस्न बसेका जुम्रा निकालेर समय बिताएँ। साँझ कामको विश्राम भयो। खुला आकाशमुनि चन्द्रमाको उज्यालो र ताराहरूको चमकमा आँगनमा सबै हौलीहरू बसे। आमा सबैको सत्कार गर्न व्यस्त थिइन्। भान्सामा बुवा मासु पकाउँदै थिए। झोराको घना जंगलमा थोरै घरहरू परालले छाएका थिए। हामीले बस्ने घर चारैतिर साना घरहरूले घेरिएका थिए। आँगनको प्रवेशद्वारतर्फ लामो बाँसको भ्याङ्ग थियो, जुन समातेर माथि चढ्थ्यो र आँगनमा पुगिन्थ्यो। ढोकामा फरक चित्र मोखा बनाइएको थियो। घरको छानामा चराहरू गुड बनाएर बस्ने गर्दथे। अब हाम्रो नयाँ घर थियो। हजुरआमाले लामो सास फेरेर हुक्का तानेर भन्नुभयो, “धरमेन्दरले माटोको टिकाउ घर बनायो तर टिनको छानो दियो। यस छानामा चराहरूले गुड कसरी बनाउँछन्?” नयाँ घरमा आमाले मेहनत गरेर विभिन्न चित्र बनाए। गोबरले भित्तामा चित्र टाँस्न मद्दत गर्यो। रंग लगाउने काम तिहारमा गरिने बताइयो, मलाई त्यो तिहार कहिले आउला जस्तो लाग्यो। अन्तमा घर साँच्चै घर जस्तो भयो। पाइला उठाउँदै मञ्चमा पिंधबाट उठेको कथा पनि छ।
