जंगली च्याउको विषालुता पहिचान गर्न आवश्यक जानकारी

नेपालमा हरेक वर्ष विषालु जङ्गली च्याउ सेवनका कारण सरदर ५० जनाको मृत्यु हुने गरेका छन्। वर्षायाम सुरु हुनासाथ जंगल, खेतबारी, घाँसे मैदान तथा कुहिएको काठ वरिपरी विभिन्न प्रकारका च्याउहरु देखा पर्न थाल्छन्। गाउँघरमा जंगली च्याउ टिपेर खाने चलन धेरै पुरानो छ। बहुमत मानिसले स्वाद, परम्परा, र आर्थिक कारणले जंगली च्याउ संकलन गर्ने गरेका छन्। हरेक वर्ष नेपालमा विषालु च्याउ सेवनका कारण मानिसहरू बिरामी पर्ने, अस्पताल भर्ना हुने, र कतिपय अवस्थामा मृत्युसमेत हुने घटना दोहोरिएर आउँछन्। त्यसैले वर्षायाममा च्याउ सेवन गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ।

नेपालमा जमिन माथि पाइने झण्डै १३०० प्रजातिका च्याउमध्ये १०० प्रजाति विषालु प्रमाणित छन् भने एक सयभन्दा बढी च्याउ खाना योग्य मानिन्छन्। केही च्याउमा त्यस्ता विषालु तत्व हुन्छन् जसले कलेजो, मिर्गौला, स्नायु प्रणाली तथा मुटुमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छ। विशेष गरी एमानिटा, ग्यालेरिना लगायतका केही जातका च्याउ अत्यन्तै घातक मानिन्छन्। नेपालमा पाइने सबैभन्दा खतरनाक विषालु च्याउहरूमा डेथ क्याप – एमानिटा फ्यालोइड्स, डिस्ट्रोइङ एन्जेल – एमानिटा भाइरोसा, र फ्लाइ एगारिक – एमानिटा मस्कारिया समावेश छन्।

विषालु च्याउ कसरी चिन्ने? ल्याब परीक्षण बिना विषालु च्याउ पहिचान गर्नु सजिलो हुँदैन। तथापि केही सामान्य संकेत र गुणहरूमा ध्यान दिन सकिन्छ। अत्यधिक चम्किलो वा आकर्षक रंग भएका च्याउहरू विषालु हुन सक्छन्। सेतो गिल्स र फेदमा थैलीजस्तो भाग भएका च्याउहरू पनि घातक हुन सक्छन्। कुहिएको काठ र ओसिलो ठाउँमा हुर्कने च्याउहरू विषालु हुन सक्छन्। स्थानीय नाममा मात्र भर नपर्नु र घरेलु परीक्षणमा विश्वास नगर्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ।

च्याउ सेवन गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीहरूमा चिनेको च्याउ मात्र खाने, बालबालिका र वृद्धलाई विशेष ध्यान दिने, काँचो च्याउ नखाने, अपरिचित च्याउ संकलन नगर्ने, र च्याउ राति नखाने समावेश छन्। विषालु च्याउ खाँदा देखिने लक्षण तुरुन्त वा केही घण्टापछि देखिन सक्छ। यसका लागि प्राथमिक उपचारमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा लैजानु, बाँकी च्याउ सुरक्षित राख्नु, र घरेलु औषधिमा भर नपर्नु अत्यावश्यक छ।

गाउँघरमा जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, पोस्टर र सूचना सामग्री प्रयोग गर्ने, सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्ने, र बालबालिकालाई सिकाउने जस्ता उपायहरूले विषालु च्याउबाट बाँच्न मद्दत पुर्याउन सक्छ। डा. मित्र पाठक कृषि, वन तथा वातावरण मन्त्रालय अन्तर्गत वनस्पति विभागको वनस्पति अनुसन्धान केन्द्र सल्यानका कार्यालय प्रमुख छन् र विषालु च्याउबाट बच्नका लागि सक्रिय सचेतना अभियान सञ्चालन गर्दै आएका छन्।