बालेन सरकारको पहिलो बजेट प्रस्तुतिमा संसद्मा देखिएका दृष्यहरू

१५ जेठ, काठमाडौं। संघीय संसद्को संयुक्त बैठकमा शुक्रबार अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले प्रस्तुत गरेको बजेट राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी नेतृत्वको सरकारले ल्याएको पहिलो बजेट हो। जेनजी आन्दोलनपछिको राजनीतिक परिवर्तन, अर्थशास्त्र बुझेका अर्थमन्त्री, करिब दुई तिहाइ बहुमतको एकल सरकार र आम नागरिकमा रहेको तीव्र विकास तथा समृद्धिको चाहनाले यस बजेटसँग धेरै अपेक्षा जोडिएका छन्। यी अपेक्षाहरू संसद्मा प्रकट भएका थिए। संसद्को नयाँ भवन अझै निर्माणाधीन छ र त्यसैले वैकल्पिक रूपमा तयार पारिएको बहुउदेश्यीय हलमा बजेट भाषण गरिएको थियो। आगन्तुकहरूलाई एउटा हलमा राखिएको थियो। निजी क्षेत्रका प्रतिनिधि, नागरिक समाजका अगुवा र सरोकारवालाहरू टिभीमार्फत् बजेट सुन्नका लागि संसद् भवन पुगेका थिए, तर पूर्वअर्थमन्त्रीहरू भने विगतजस्तो बजेट सुन्न संसद् गएनन्। सरकारले २१ खर्ब २४ अर्ब ३४ करोड रुपैयाँको बजेट ल्यायो। चालु खर्चतर्फ १२ खर्ब ७० अर्ब ५८ करोड र पुँजीगततर्फ ४ खर्ब ३१ अर्ब १० करोड छुट्टाइएको छ। वित्तीय व्यवस्थापनतर्फ ४ खर्ब २२ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँ घोषणा गरिएको छ। आगामी आर्थिक वर्षको बजेट हालको संशोधित अनुमानभन्दा २५ प्रतिशत बढी छ। बजेट सुन्दै गर्दा एक निजी क्षेत्रका प्रतिनिधिले भने, ‘आकार ठीक छ, तर स्रोतको स्पष्टता छैन।’ अर्थमन्त्री वाग्लाका अनुसार आगामी आर्थिक वर्षमा १४ खर्ब ५ अर्ब राजस्व संकलन गर्ने र ६१ अर्ब ७४ करोड वैदेशिक अनुदान उठाउने योजना राखिएको छ। साथै २ खर्ब ४७ अर्ब वैदेशिक ऋण र ४ खर्ब १० अर्ब आन्तरिक ऋण उठाउने लक्ष्य छ। यस आधारमा सरकारले ७ प्रतिशत आर्थिक वृद्धि गर्ने विश्वास लिएको छ।

प्रधानमन्त्री बालेन (बालेन्द्र शाह) निर्धारित समयभन्दा १४ मिनेट ढिलो संसद् भवन पुगेका कारण बजेट भाषण दिउँसो ४ बजे तय भए पनि ढिलो सुरु भयो। प्रधानमन्त्री बालेनले पुरै बजेट भाषण सुने, तर श्रम संस्कृति पार्टीका अध्यक्ष हर्क साम्पाङले धेरै सुनेनन्। बीचमा बाहिरिएर फेसबुकमा लेखे, ‘प्रधानमन्त्री आए। जवाफदेही बनाउने मेरो दबाब हो। त्यसैले उनले सुनून, उनका बजेट भाषण भनेर म हिँडें। नीति तथा कार्यक्रम नसुनेको प्रमले बजेट सुने।’ हर्कले भनेजस्तो बालेनले नीति तथा कार्यक्रम नसुनेका होइनन्। तर २८ वैशाखमा राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले नीति तथा कार्यक्रम पढिरहेको बेला बालेन बीचमै उठेर हिँडेका थिए, र त्यसको १७ दिनपछि मात्र संसद्मा फर्किएका हुन्। विपक्षी दलले यो विषयमा उनले जवाफ मागे, तर पाउनु भएन। नीति तथा कार्यक्रममाथिको छलफल र प्रश्नहरूको जवाफका लागि पनि प्रधानमन्त्री उपस्थित भएनन्। प्रतिनिधिसभा नियमावली अनुसार जेठ महिनाको पहिलो साता प्रधानमन्त्रीसँग प्रत्यक्ष प्रश्नोत्तर कार्यक्रम हुनुपर्ने थियो, तर बालेनले समय दिएका छैनन्। संसद्मा सांसदहरूले अकस्मात, शून्य र विशेष समयमा प्रश्न गरेको भए पनि जवाफ दिन सकेनन्। हर्क साम्पाङले संसद्को पछिल्ला बैठकहरूमा लगातार प्ले कार्ड देखाउँदै आएका छन्। शुक्रबार बालेन उपस्थित हुँदा हर्क आफैं उठेर बाहिर गए। १७ दिनपछि संसद्मा फर्केका बालेनले अब सांसदहरूको प्रश्नको जवाफ दिनुपर्ने हर्कको जोड रहेको छ। उनले फेसबुकमा भनेका छन्, ‘आज खोपीको देवतालाई बाहिर निकालियो। अब बोल्न लाग्नेछु।’ बालेन र हर्क दुवै गत २१ फागुनको निर्वाचनबाट प्रतिनिधिसभामा प्रवेश गरेका हुन्। दुवै २०७९ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवार थिए—बालेन काठमाडौं महानगर र हर्क धरान उपमहानगरपालिकाका मेयर थिए। मेयर पद छोडेर दुवै संघीय संसद्मा आएका हुन्। नयाँ प्रतिनिधिसभामा यी दुई ‘आइकन’ पात्रका रूपमा देखा पर्दछन्। दुवैका आफ्नै विशिष्टता छन्। यी दुईको संवाद र लुकीछिपी संसद्मा रोचक बनेको छ।

चुनौतीपूर्ण समयमा पारम्परिक बजेट पुस्तिकाको सट्टा सरकारले क्यूआर कोड मार्फत बजेट उपलब्ध गराएको छ, जसले सबैलाई सजिलै बजेटसम्बन्धी जानकारी लिन सहयोग पुर्‍याएको छ। यो भन्दा पहिले पूर्व अर्थमन्त्रीहरू सुटकेसमा बजेट लिएर संसद्मा प्रस्तुत हुने गर्थे र रातो सुटकेस बजेटको प्रतीक मानिन्थ्यो। केहीले पेढीबाट बनेको झोलामै बजेट राख्ने चलन पनि थियो। अर्थमन्त्री वाग्लेले यसपटक परम्परा तोडे र नेपाली कागजको फाइलमा बजेट लिएर आएका छन्। रास्वपाले आफूलाई पारम्परिक दलभन्दा फरक देखाउन तानिँदै आएको छ र अर्थमन्त्री डा. वाग्ले पनि विगतका अर्थमन्त्रीभन्दा फरक रहने प्रयासमा छन्। बजेट भाषण सकिएपछि मिडियालाई कुनै प्रतिक्रिया दिएनन्, तर संसद्मा शीर्ष नेताहरुको बैठकमा सहभागी भएर संवाद गरे—अर्थमन्त्री वाग्ले, प्रधानमन्त्री बालेन, रास्वपाका सभापति रवि लामिछाने र रास्वपाका प्रवक्ता मनिष झा। प्रवक्ता झाले अफलाइन प्रश्न सोधे, ‘हरेक बजेटको एउटा आशय हुन्छ, मैले अर्थमन्त्रीलाई सोधें कि यस बजेटको मुख्य आशय के हुन्?’ अर्थमन्त्री वाग्लेले तीन बुँदा उल्लेख गरे: पहिलो—अर्थतन्त्रमा ठूलो उत्प्रेरणा (Big Bang), दोस्रो—पूर्वाधारमा ठूलो प्रोत्साहन (Big Push), र तेस्रो—सुशासनमा ठूलो प्रभाव (Big Hit)। जेनजी आन्दोलनपछिको राजनीतिक परिवर्तनपछि प्रस्तुत भएको यस बजेटबारे सामाजिक बहस यी तीन विषयमा केन्द्रित होस् भन्ने अर्थमन्त्रीको चाहना थियो, जसलाई प्रधानमन्त्री बालेन र रास्वपाका सभापति लामिछानेले पनि समर्थन गरे। तत्पश्चात् प्रवक्ता झाले मिडियाप्रति पनि अभिव्यक्ति दिए। दुई तिहाइ बहुमतको सरकारले प्रस्तुत गरेको बजेटलाई उनले यसरी अर्थ्याए, ‘फेसलेस, कन्ट्याक्टलेस भयो, घरबाटै डिजिटल कारोबार गर्न पाइयो भने, व्यक्तिगत भेटघाट नहुँदा करप्सनसम्बन्धी धेरै कामलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।’

प्रधानमन्त्री बालेनले संसद् बैठकमा गोल्डस्टार जुत्ता लगाएर भाग लिनु नागरिकको ध्यान आकर्षित गर्ने अर्को दृश्य थियो। करिब डेढ घण्टा बजेट चर्चामा ध्यानमग्न हुँदा बेलाबेला टेबुल ठोकेर समर्थन जनाउँदै थिए। भाषणपछि नजिकका सांसदहरूसँग हात मिलाए। संसदबाट निस्कँदा उनले रास्वपाकी विदुषी राणासँग पनि भेट गरे। राणाले सुनाइन्, ‘म बाहिर निस्कँदै थिएँ, उहाँ पनि निस्किनुभयो र नजिक आएर भन्नुभयो– मैले गोल्डस्टार लगाएको छु नि।’ सुरुमा उनलाई थाहा थिएन, तर पछि थाहा पाए कि प्रधानमन्त्रीले आफ्नै कम्पनीको जुत्ता लगाएका छन्। सांसद राणाले यसबारे भनिन्, ‘प्रधानमन्त्रीले नेपालमै बनेको उत्पादन प्रयोग गरेकाले धेरै खुशी लाग्यो।’ सांसद् राणा आफैं गोल्डस्टार जुत्ता कम्पनीकी प्रमुख हुन्। ५५ वर्ष लामो इतिहास भएको यस कम्पनीमा ३ हजार कर्मचारी छन्, जसमा ७० प्रतिशत महिला छन्। सशस्त्र द्वन्द्व, नाकाबन्दी, भूकम्प र कोरोना महामारीका कारण निर्यातमा अवरोध भएको भए पनि भारतमा निर्यात जारी रहेको उनले बताइन्। ‘यति दुःखका बाबजुद नेपाली उत्पादन प्रतिस्पर्धात्मक छ। प्रधानमन्त्रीले प्रयोग गरेको देखेर खुशी लागेको छ’, उनले थपिन्। सांसद राणाले पहिले प्रधानमन्त्रीलाई डीडीसीको उत्पादन प्रयोग गरेको पनि सम्झाइन् र भनिन्, ‘प्रधानमन्त्री आन्तरिक उत्पादनलाई प्रचार गर्ने देशभक्त व्यक्ति हुन्।’ प्रधानमन्त्री बालेनले केही समयदेखि विराटनगरका गार्मेन्ट उद्योगले उत्पादित ट्राउजर लगाउँदै आएका छन् जसले युवाबीच ‘बालेन ट्राउजर’ नामले लोकप्रियता पाएको छ। शुक्रबार बजेट भाषणकै दिन प्रधानमन्त्रीले गोल्डस्टार जुत्ताको प्रवर्द्धन पनि संसद्मा गरेका यो पहिलो घटना हो।