इलोन मस्कको स्टारलिङ्कले नेपाल प्रवेशका लागि राखेको शर्त के हो? सरकारलाई त्यो स्वीकार्य छ?
विद्यमान कानुनको दायराभित्र रहेर स्टारलिङ्कलाई नेपालमा प्रवेश गर्न कुनै अवरोध नरहेको सरकारको दाबी रहँदै पनि स्टारलिङ्कले आफ्नो शर्त पुनः दोहोर्याएको छ। विश्वकै सबैभन्दा धनी व्यक्तिहरूमध्येका इलोन मस्कका महत्वाकांक्षी परियोजनाहरू मध्ये एक स्टारलिङ्क इन्टरनेट सेवा बारम्बार नेपालमा प्रवेश गर्ने प्रयास गर्दै आएको छ। तर यसको शर्तका कारण हालसम्म नेपालमा यसको प्रवेश हुन नसकेको जानकारीहरू बताउँछन्।
गत हप्ता स्टारलिङ्ककी एकजना वरिष्ठ अधिकारीले सूचना तथा सञ्चारमन्त्री विक्रम तिमिल्सिनासँग भेटवार्ता गरिन्। कम्पनीकी निर्देशक रेबेका स्लीक हन्टरले यस भेटमा स्टारलिङ्कको तर्फबाट आफ्नो शर्त पुनः दोहोर्याएकी थिइन्। मन्त्रीको तर्फबाट जारी विज्ञप्तिमा यो जानकारी दिइएको थियो। सरकारले स्टारलिङ्कलाई नेपालमा इन्टरनेट सेवा सञ्चालन गर्न अनुमति दिइरहनसक्ने तर नीतिगत र कानुनी जटिलताका कारण त्यस्तो अनुमति हालसम्म पाउन सकिएको छैन भनी उनले जानकारी दिइन्।
उनले भनिन् कि, लाइसेन्समा १०० प्रतिशत स्टारलिङ्ककै स्वामित्व हुनु पर्नेछ, तब मात्र अनुमति दिइने भन्ने कम्पनीको धारणा रहेको छ। तर अहिलेको नेपाल सरकारको दूरसञ्चार नीति १०० प्रतिशत विदेशी स्वामित्वलाई अनुमति दिदैन। “हामीले उनलाई नेपालको विद्यमान नीति तथा कानुन अनुसार नै अघि बढ्नुपर्ने बतायौं,” मन्त्री तिमिल्सिनाले बिहीबार बताउनुभयो। “हाम्रो नीतिमा कम्तिमा २० प्रतिशत स्वदेशी लगानी हुनपर्ने उल्लेख छ,” उहाँले भने।
दूरसञ्चार नीति २०६० मा निजी क्षेत्रको सहभागितालाई प्रोत्साहन गर्दै दूरसञ्चार क्षेत्रमा लगानी आकर्षित गर्ने लक्ष्य उल्लेख छ। साथै विदेशी लगानीलाई अनुमति दिने कुरा पनि नीतिभित्रै छ। तर त्यस्तो लगानीमा न्यूनतम २० प्रतिशत स्वदेशी शेयर सहभागिता आवश्यक रहने स्पष्ट छ। यो विषयमा स्टारलिङ्क हिचकिचाएको देखिन्छ। “समग्र दूरसञ्चार क्षेत्रलाई कहाँ लैजाने भन्ने विषयमा नीतिगत परिवर्तन एउटा कुरा हो। तर कुनै पनि कम्पनीले यहाँ आउँदा १०० प्रतिशत लगानी गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा हामी सबैका लागि नियम परिवर्तन गर्ने होइनौं,” मन्त्रीले भनाइ व्यक्त गर्नुभएको थियो।
मन्त्रीसँगको भेटमा व्यावसायिक साझेदारीका लागि नेपालका केही सेवा प्रदायकहरूसँग स्टारलिङ्क छलफल गरिरहेको जानकारी पनि दिइएको थियो। नेपालका इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरूको संस्था इस्पानले सामूहिक रूपमा यस्ता विषयमा स्टारलिङ्कसँग वार्ता गर्न इच्छुक रहेको इस्पानका प्रमुख कार्यकारी सुभाष खड्काले बताए।
स्टारलिङ्क के हो? इलोन मस्कको कम्पनी स्पेसएक्सको स्वामित्वमा रहेको स्टारलिङ्क चलाइन्छ। यसले १० हजारभन्दा बढी भूउपग्रहहरूको नेटवर्कमार्फत विश्वभर उच्च गति र कम विलम्बताको इन्टरनेट सेवा प्रदान गर्ने दाबी गर्दछ। विशेषगरी ग्रामीण तथा पहुँच कम भएका क्षेत्रहरूमा यसको सेवा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने बताइएको छ।
दक्षिण एसियाको परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा बाङ्लादेश, श्रीलङ्का र भुटानमा यसको सेवा उपलब्ध छ भने पाकिस्तान र भारतमा नियामक निकायको स्वीकृति पर्खिरहेको छ। नेपालको सन्दर्भमा स्टारलिङ्कले सेवा सुरु गर्ने मिति अझै निश्चित नभएको जनाएको छ। प्राविधिक दृष्टिले स्टारलिङ्कको इन्टरनेट सेवा परम्परागत प्रदायकहरूको भन्दा फरक रहेको विशेषज्ञहरूले बताएका छन्।
नेपाल टेलिकम प्राधिकरणका सहायक प्रवक्ता प्रदीप पौड्यालले भने, “इन्टरनेट भूउपग्रहबाट खोलिएको पहिले पनि छ। हामीमा भीस्टाट प्रविधि प्रयोग भइरहेको छ। अर्को भूउपग्रह विधि अनुसार पृथ्वीको उच्च कक्षमा रहेका स्याटेलाइटहरूले काम गर्छन् भने स्टारलिङ्कका स्याटेलाइटहरू अलि नजिकको कक्षमा रहेका हुन्छन् जसले गर्दा सिग्नल छिटो आउजाउ गर्छ र त्यो कम विलम्बता मानिन्छ। सिग्नल पनि राम्रो हुने ठानिन्छ।”
इस्पानका प्रमुख सुभाष खड्काले अहिले अधिकांश प्रदायकहरूले फाइबर प्रविधि प्रयोग गरिरहेको र त्यो सुविधा नेपालका दुर्गम क्षेत्रसम्म फैलिएको बताए। खड्काले भने, “प्रविधि ल्याउनु हाम्रो लागि समस्या होइन। तर सञ्चालन खर्च, लगानी भरणा र ग्राहकको पहुँचसहित असल सुविधा उपलब्ध गराउनु निकै महत्त्वपूर्ण छ।” स्टारलिङ्कको सेवा सामान्यतया पारंपरिक इन्टरनेट सेवाभन्दा महङ्गो हुने गर्दछ भनी विवरणहरू छन्। नेपालमा यसको सेवा कति सस्तो वा महँगो हुनेछ पक्का छैन।
“आज नेपाल सस्तो इन्टरनेट सेवा पाइने देशहरूको शीर्ष १० सूचीमा पर्छ,” खड्काले भने। नेपालमा करिब १०० भन्दा बढी इन्टरनेट सेवा प्रदायक भए पनि करिब ३८-४१ मात्र सक्रिय छन्। सन् २०२३ देखि नै स्टारलिङ्कले नेपालमा सेवा विस्तारमा चासो देखाउँदै आएको छ। सन् २०२४ को अन्त्यतिर तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीसँग इलोन मस्कले भर्चुअल संवाद पनि गरेको थियो।
